c at Lai Lat Ma: Hoi va ap
                Phan Tan Hai dch


Hoi: Ngai t nhn ngai ra sao? 

ap: Toi luon luon t xem mnh nh mot nha s Phat giao n gian. Toi cam thay nh the mi la toi that. Toi cam thay rang at Lai Lat Ma vi cng v nha cam quyen the gian la mot nh che nhan tao. Khi nao ngi ta con chap nhan at Lai Lat Ma, ho se chap nhan toi. Nhng, la mot v s la mot ieu thuoc ve toi. Khong ai co the thay oi ieu o. Tan sau tham tam, toi luon luon t xem mnh la mot nha s, ngay ca trong cac giac m cua toi. The nen, mot cach t nhien, toi t cam thay mnh nhieu phan la ngi cua ton giao hn. Ngay ca trong i thng cua toi, toi co the noi rang toi e 80% thi gian cua mnh cho cac sinh hoat tam linh va 20% cho Tay Tang. i song tam linh hay ton giao la ieu ma toi biet va co quan tam ln. Toi co t tin trong o, va do vay toi muon tu hoc nhieu hn. Con ve chnh tr, toi khong co c s giao duc hien ai nao, ngoai tr chut t kinh nghiem. o la mot trach nhiem ln oi vi ngi khong c trang b ky cang. ay khong phai cong viec thien nguyen, nhng la ieu ma toi cam thay toi phai theo uoi v dan toc Tay Tang a at hy vong va niem tin vao toi. 

Hoi: Ngai se la v at Lai Lat Ma cuoi cung? 

ap: Van e nh che at Lai Lat Ma con duy tr hay khong la tuy thuoc hoan toan vao c muon cua dan Tay Tang. Ho se quyet nh. Toi a noi ro nh the t nam 1969. Ngay ca hoi nam 1963, sau bon nam song lu vong, chung toi a soan ban d thao Hien phap cho mot nc Tay Tang tng lai da vao che o dan chu. Ban Hien phap noi ro rang quyen lc cua c at Lai Lat Ma co the b g bo bi t le phieu hai phan ba cac thanh vien Quoc hoi. Vao giay phut hien nay th nh che at Lai Lat Ma hu dung cho van hoa va dan toc Tay Tang. Do vay, neu toi chet ngay vao hom nay, toi ngh dan Tay Tang se chon mot v at Lai Lat Ma khac. Trong tng lai, neu nh che at Lai Lat Ma khong con lien he hay hu dung, va tnh the hien nay thay oi, th nh che at Lai Lat Ma se khong con na. Ban than toi, toi cam thay nh che at Lai Lat Ma a phuc vu c muc ch. Gan ay hn, ke t nam 2001, chung toi hien co mot Thu tng chnh phu c bau len mot cach dan chu, v nay [chung toi goi] la Kalon Tripa. V Kalon Tripa ieu hanh cac viec hang ngay chnh phu chung toi va ch huy c che chnh tr cua chung toi. Na ua na that, toi a noi rang toi bay gi a na phan ve hu roi. 

Hoi: Ngai co ngh rang ngai co the tr ve lai Tay Tang? 

ap: Co ch, toi van lac quan rang toi se co the ve lai Tay Tang. Trung Quoc ang trong tien trnh bien oi. Neu quy v so sanh Trung Quoc hom nay vi hoi mi hay hai mi nam trc, a co thay oi rat ln lao. Trung Quoc khong con b co lap na. Bay gi la mot phan cua cong ong the gii roi. S tng thuoc toan cau, ac biet la ve mat kinh te va moi trng lam cho cac nc khong the co lap mai c. Them na, toi khong oi hoi ly khai ra khoi Trung Quoc. Toi gan bo vi phng phap trung dung rang Tay Tang van nam trong Cong hoa Nhan dan Trung Quoc trong khi c hng mc o cao ve t tr. Toi tin chac rang nh the se co li chung cho ca ngi Tay Tang lan ngi Trung Hoa. Chung toi ngi Tay Tang se co the phat trien Tay Tang vi tr giup cua Trung Quoc, trong khi cung luc gn gi nen van hoa oc ao cua chung toi, ke ca kho tang tam linh, va moi trng mong manh cua chung toi. Bang cach giai quyet than thien nh the ve van e Tay Tang, Trung Quoc se co the ong gop cho chnh s on nh va thong nhat cua Trung Quoc. 

Hoi: Trung Quoc mi ay noi rang v at Lai Lat Ma ke tiep se sinh tai Tay Tang va c ho la chon. Ngai co g e noi ve ieu nay? 

ap: Neu tnh hnh hien nay ve Tay Tang khong oi, toi se tai sinh ngoai Tay Tang, ngoai quyen kiem soat cua chnh phu Trung Quoc. ieu nay hp ly. Muc tieu chnh cua mot s tai sinh la e tiep tuc cong viec con d dang cua kiep trc. Do vay, neu tnh hnh Tay Tang van cha giai quyet, ieu hp ly la toi se tai sinh lu vong e tiep tuc cong viec ang lam. D nhien, Trung Quoc se van chon ra v at Lai Lat Ma rieng cua ho, va ngi Tay Tang chung toi se chon v rieng cua chung toi theo truyen thong. The la, se tng t nh tnh hnh hien nay cua c Ban Thien Lat Ma. Co mot v Ban Thien Lat Ma do Trung Quoc bo nhiem va co v Ban Thien Lat Ma do toi chon. Mot v c pho trng cho muc ch cua ngi chu, va v kia la Ban Thien Lat Ma c chap thuan trong tim tat ca moi ngi Tay Tang. 

Hoi: Cac viec ngai quyet tam lam la g? 

ap: Noi chung, toi luon luon noi rang toi co ba cam ket trong i. Th nhat, ve mat mot con ngi, cam ket au tien cua toi la quang ba cac gia tr nhan ban nh t bi, tha th, khoan dung, s hoan hy va song t che. Tat ca con ngi eu nh nhau. Chung ta eu muon hanh phuc va khong muon au kho. Ngay ca nhng ngi khong tin vao ton giao cung cong nhan s quan trong cua cac gia tr nhan ban trong viec lam cho i song cua ho hanh phuc hn. Toi van gi tam nguyen noi ve tam quan trong cua cac gia tr nhan ban nay va chia se chung vi bat ky ai toi gap. Th nh, ve mat mot ngi tu tap giao phap, quyet tam th nh cua toi la quang ba s hoa hp ton giao va cam thong gia cac truyen thong ton giao khac nhau. Bat ke cac d biet triet ly, tat ca cac ton giao ln the gii eu co tiem lc e lam cho con ngi tot ep hn. Do vay, ieu quan trong cho tat ca cac truyen thong ton giao la ton trong lan nhau va cong nhan gia tr cua cac truyen thong ang ton knh cua nhau. Th ba, toi la mot ngi Tay Tang va mang danh hieu at Lai Lat Ma. Ngi Tay Tang at niem tin vao toi. Do vay, cam ket th ba cua toi la van e Tay Tang. Toi co trach nhiem lam ngi phat ngon t do cho dan Tay Tang trong cuoc chien oi cong ly cua ho. Cam ket th ba nay se ket thuc khi nao co mot giai phap hai ben cung co li at c gia ngi Tay Tang va Trung Quoc. Tuy nhien, hai cam ket au cua toi th toi van se gi gn cho ti hi th cuoi cung. 

Hoi: Xin cho biet cam xuc au tien cua ngai khi c cong nhan la at Lai Lat Ma. Ngai a ngh g khi chuyen o xay ti cho ngai? 

ap: Toi rat hanh phuc. Toi thch nhieu lam ch. Ngay ca trc khi toi c cong nhan, toi thng noi vi me toi rang toi sap i ti Lhasa. Toi van thng kieng chan ci ngng ca so tai nha chung toi, gia v nh toi ang ci nga ti Lhasa. Toi luc o la mot cau be, nhng toi nh nh the ro rang. Toi co mot mong muon manh me i ti o. Mot chuyen khac ma toi khong nhac ti trong cuon t truyen cua toi la sau khi toi ra i, mot cap chim qua bay ti hot tren mai nha chung toi. Chung bay ti moi buoi sang, lai mot khoang va roi bay i. ay la mot iem quan tam ac biet v cac s kien tng t a xay ra vao luc sinh ra i cua cac v at Lai Lat Ma i th nhat, th bay, th tam va th mi hai. Sau khi ho ra i, mot cap chim qua bay ti va lai. Trong trng hp toi, luc au, khong ai chu y ca. Tuy nhien, gan ay, co le cach nay ba nam, toi noi chuyen vi me toi, va ba nh lai chuyen o. Ba a nhan thay chung ti vao buoi sang; mot chut roi bay i, va roi sang hom sau na, lai ti. Con chuyen nay na, vao em sau khi c at Lai Lat Ma i th nhat ra i, bon cp ot nhap vao nha gia nh ngai. Ba me ngai bo chay va e cau be sot lai. Hom sau, khi ho ve lai nha, va ngac nhien ve ieu xay ra cho con ho, ho thay cau be s sinh goc nha. Mot con chim qua ng trc cau be, bao ve cau. Sau o, khi c at Lai Lat Ma trng thanh va tien bo trong tu tap tam linh, ngai a tiep can trc tiep trong thien nh vi v than ho phap, Mahakala. Luc o, v Mahakala noi vi ngai, "Mot ngi nh ngai ang ho tr chanh phap Phat phap can mot v bao ve nh toi. Ngay t ngay ma ngai ra i, toi a giup ngai." Do vay chung ta co the thay, tat nhien co lien he gia Mahakala, cac con chim qua, va cac at Lai Lat Ma. 

Mot chuyen khac xay ra, ma me toi nh rat ro rang, la khi toi mi ti Lhasa, toi noi rang rang cua toi nam trong mot cai hop tai mot ngoi nha nao o Norbulinka. Khi ho m hop ra, ho thay mot bo rang gia nguyen la cua c at Lai Lat Ma th 13. Toi ch vao hop, va noi rang rang cua toi trong o, nhng bay gi th toi khong nh chuyen o chut nao. Cac ky c mi trong than nay th manh me hn. Qua kh a tr thanh nho hn, m ho hn. Tr phi toi co mot no lc ac biet e nh lai mot ky c, con th toi khong nh g. 

Hoi: Ngai co nh luc ngai sinh ra i, hay la luc con nam trong bao thai? 

ap: Vao luc nay, toi khong nh. Them na, toi cung khong the nh lai rang vao luc toi con la mot cau be th toi co the nh g nh the khong (luc ra i, luc trong thai). Tuy nhien, co le co mot dau hieu nho ben ngoai. Tre em thng ra i vi oi mat con nham. Toi lai sinh ra i vi oi mat a m. o co the la mot vai ch dau nho ve trang thai tam tnh quang trong bao thai. 

Hoi: Trong khoang cac tuoi mi sau va mi tam, sau khi ngai nam quyen the tuc, ngai co thay oi khong? 

ap: Vang, toi thay oi... mot chut xu. Toi trai qua nhieu hanh phuc va au n. Trong o va t viec trng thanh, hoc them kinh nghiem, t cac van e sinh khi va s au kho, toi a thay oi. Ket qua toi hau la ngi an ong ma ban thay bay gi ay (ci). 

Hoi: Chuyen ra sao khi ngai mi vao tuoi day th? Nhieu ngi co mot luc kho khan e t xem mnh nh mot ngi ln. ieu o co xay ra vi ngai? 

ap: Khong. i toi nhieu phan trong mot le thng. Hai lan moi ngay, toi hoc. Moi lan, toi hoc trong mot gi, va roi toi chi phan thi gian con lai (ci). Luc o vao tuoi 13, toi bat au hoc triet hoc, nh ngha (definitions: co the hieu la ' phap ngha ' ), tranh luan. Chng trnh hoc tang them, va toi cung hoc th phap. Moi chuyen eu trong mot le thng, va toi quen nh the. oi khi, co nhng ngay ngh. Nhng ngay o rat thoai mai, hanh phuc. Losang Samten, ngi anh ke toi, thng trng, nhng trong nhng luc o th anh ti tham. Me toi cung thnh thoang ti va mang banh m ac biet t tnh nha chung toi la Amdo. Rat day va ngon. Chnh me lam banh m o. 

Hoi: Co v tien nhiem nao cua ngai ma ngai co quan tam ac biet, hay ngai co tng lien ac biet nao vi v tien nhiem nao? 

ap: at Lai Lat Ma i th 13. V nay a cai tien nhieu ve tieu chuan hoc van trong cac tu vien ai hoc. V nay a khch le ln oi vi cac hoc gia that s. Ngai a a tieu chuan e nhng ngi khong u pham chat b ngan can khong vao noi cac chc sac ton giao, khong cho thanh mot vien chu va van van. Ngai rat nghiem ngat ve mat nay. Ngai cung a cho tho gii hang chuc ngan v s. o la hai thanh tu ton giao ln lao cua ngai. Ngai a khong cho nhieu le quan anh, hay cho nhieu bai dien thuyet. The nay, ng ve mat quoc gia, ngai a co t tng ln ve nghe thuat quan ly at nc, ac biet ve cac quan huyen xa xoi heo lanh, ve cach nen quan ly cac ni o ra sao, va van van. Ngai quan tam rat nhieu ve cach quan ly chnh phu hieu qua hn. Ngai co quan tam ln ve bien gii chung ra va cac th tng t. 

Hoi: Trong i ngai, nhng g la cac bai hoc ca nhan ln nhat hay cac thach thc noi tam ln nhat? Nhng chng ngo va kinh nghiem nao a anh hng nhieu nhat vao s trng thanh cua ngai trong cng v mot ca nhan? 

ap: Ve kinh nghiem ton giao, vai hieu biet ve Tanh Khong (emptiness: khong co t nga oc lap), vai cam xuc, vai kinh nghiem, va hau het la bo e tam, long v tha. Kinh nghiem o giup nhieu lam. Trong vai cach, ban co the noi rang no a bien toi thanh mot ngi mi, mot ngi an ong mi. Toi van ang thang tien. ang co gang. No cho ban sc manh noi tam, long can am, va de dang chap nhan hoan canh hn. o la mot trong nhng kinh nghiem ln. 

Hoi: Khi ngai tr thanh mot ngi t nan, nhng g a giup ngai at sc manh nay? o co phai la v mat i mot at nc va v tr cua ngai, s kien rang moi ngi ang au kho quanh ngai? Ngai co c keu goi lanh ao dan toc ngai trong mot cach khac hn cach ngai a quen thuoc vi? 

ap: Lam ngi t nan la mot hoan canh thc s nguy hiem, tuyet vong. Vao luc o, moi ngi oi pho vi thc tai. o khong phai luc e gia v rang moi chuyen eu tuyet vi. o la chuyen ang ngai. Ban cam thay noi ket vi thc tai. Vao thi bnh, moi chuyen troi chay em xuoi. Ngay ca neu co van e, ngi ta gia v rang cac th eu tot ep. Trong giai oan nguy hiem, khi co bien oi bi tham, luc o khong the gia v rang moi chuyen eu tuyet vi. Ban phai chap nhan rang te hai la te hai. Khi toi ri Norbulinka, co ay nguy hiem. Chung toi luc o i ngang qua rat gan doanh trai quan Trung Quoc. No nam ngay ben b kia cua dong song, on kiem soat cua ngi Trung Quoc o. Ban thay, chung toi a co cac thong tin khoang hai hay ba tuan trc khi toi ri i, rang ngi Trung Quoc a san sang ay u e tan cong chung toi. Ch con la chuyen ngay va gi thoi. 

Hoi: Con ve chuyen ngai la hoa than cua v Bo tat T bi Vo lng, Avalokiteshvara (Quan The am Bo tat). Ban than ngai cam thay g ve ieu nay? o la ieu ma ngai co mot cai nhn minh bach cach nay hay cach khac? 

ap: That kho cho toi e noi mot cach khang nh. Tr phi toi tien hanh trong mot no lc thien nh, th du nh nhn ngc lai i cua mnh, tng hi th mot, con th toi khong co the noi mot cach chnh xac. Chung toi tin rang co bon loai tai sinh. Mot la loai bnh thng, khi mot chung sinh khong co the t quyet nh c ni ngi nay tai sinh, ma ch la tai sinh tuy thuoc vao ban chat cac viec lam qua kh. Trng hp oi nghch, la cua mot v Phat a hoan toan giac ngo, v nay n gian hoa hien lam mot than vat ly e giup ngi khac. Trong trng hp nay, ro rang ngi nay la c Phat. Trng hp th ba la ngi, nh vao thanh qua tam linh qua kh, co the chon la, hay t nhat co the anh hng, ti ni va hoan canh tai sinh. Trng hp th t la khi mot ngi c an sung vt qua kha nang bnh thng cua ngi nay e thc hien cac chc nang hu dung, th du nh rao giang ton giao. oi vi trng hp tai sinh cuoi nay, li nguyen cua ngi o trong nhieu kiep trc e c muon giup ngi khac phai rat la manh me. Ho at c s gia tr [tang ch] nh the. Cho du vai ngi trong toi co ve nhieu phan hn nhng ngi khac, toi khong co the noi xac quyet toi thuoc trng hp nao. 

Hoi: T iem nhn vai tro thc te ma ngai c x nh Quan The am Bo tat, ngai cam thay ra sao ve chuyen nay? Ch co vai ngi c ton knh, trong cach nay hay cach khac, la bac linh thanh. Vai tro nay la mot ganh nang hay mot niem vui? 

ap: No rat la hu dung. Nh vai tro nay, toi co the em lai li ch ln cho ngi khac. Toi thch, v ly do o. Toi thay thoai mai vi vai tro o. Thay ro rang no rat hu ch cho dan chung, va rang toi co quan he nghiep lc e gi vai tro nay. Them na, cung thay ro rang co mot quan he nghiep lc vi dan toc Tay Tang mot cach ac biet. Bay gi ban thay, ban co the xem rang di hoan canh nh the, toi rat la may man. Tuy nhien, pha sau ch may man, co nhng ly do va nguyen nhan thc tai. Co sc manh nghiep lc cua kha nang toi e gi vai tro nay, cung nh sc manh li nguyen cua toi lam nh the. Ve ieu nay, co mot li nguyen trong tac pham Bo tat hanh cua ngai Shantideva (Tch Thien) viet la, "Khi van con h khong, khi van con chung sinh trong coi luan hoi, toi nguyen lai coi nay e cu kho cho chung sinh". Toi co li nguyen o kiep nay, va toi biet toi a co li nguyen o nhieu kiep trc. 

Hoi: Vi muc tieu ln lao nh the lam ong c, lam the nao ngai co the oi pho vi cac hu han ca nhan cua ngai, nhng han che cua ngai nh la mot con ngi? 

ap: Mot lan na, nh a viet trong sach cua ngai Shantideva, "Neu c Phat vo lng an phc khong the lam vui cho tat ca moi chung sinh, lam sao toi co the lam noi?" The ay, ngay ca mot bac ai giac ngo, vi nang lc va hieu biet vo tan va vi li nguyen cu tat ca chung sinh ra bien kho, cung khong the xoa bo nghiep lc ca nhan cua tng chung sinh. 

Hoi: Co phai ay la ieu gi cho ngai khong b tran ngap khi ngai nhn noi kho cua 6 trieu dan Tay Tang, nhng ngi ma tren mot mc o, ngai co trach nhiem vi ho? 

ap: ong c cua toi la hng ve tat ca chung sinh. Du vay, tat nhien mot mc o th nh, toi hng ve viec giup dan Tay Tang. Neu mot chuyen co the cu van c, neu mot tnh huong ma ban co the lam g o, th khong can lo au g. Neu chuyen o khong the cu van g, th co lo au cung vo ch. The nen, khong co li g khi phai lo au ve bat c chuyen g. 

Hoi: Nhieu ngi noi the, nhng t ngi thc s song nh the. Ngai co luon luon cam thay nh the, hay ngai a phai hoc ieu o? 

ap: No khi len t tu tap noi tam. T mot cai nhn rong hn, luon luon la co au kho. Tren mot mc o, ban buoc phai gap qua t cac nhan la hanh vi bat li ma chnh ban trc o a lam vi than, khau hay y. Roi th, t tanh that cua ban co phai thuoc ve au kho o? Khong ch mot, ma la nhieu yeu to a cho toi co thai o nh the. T iem nhn cua mot ca the t gay nghiep e kho, nh toi a noi, neu chuyen co the cu van c, th khong can lo au g. Neu khong, th co lo cung vo ch. T iem nhn nhan qua, au kho khai sinh t hanh vi bat li qua kh ket tap bi chnh mnh, ch khong phai ai khac. Cac nghiep qua nay khong vo ch au. Cuoi cung, t iem nhn ve ban chat cua chnh au kho, cac uan cua tam va than co ban chat that cua chung, la au kho. Chung lam nen tang cho au kho. Khi ban con mang than ngu uan nay, th ban de dang tho kho. T mot iem nhn tham sau, trong khi chung toi cha co oc lap, va con phai song tren lanh tho dan toc khac, chung toi co mot loai au kho nhat nh, nhng khi chung toi ve lai Tay Tang va gianh c oc lap, th se co cac loai kho khac. Do vay, moi chuyen no c the. Ban co the ngh rang toi bi quan, nhng toi khong bi quan au. Xuyen qua giao phap va li khuyen Phat giao, o la cach chung toi oi pho vi cac hoan canh. Khi nam mi ngan ngi trong trong dong ho Shakya b giet trong mot ngay, c Phat Thch Ca Mau Ni, cung la ngi cung dong ho nay, a khong au kho chut nao. Ngai a da vao mot than cay, va ngai noi, "Ta co mot chut buon hom nay, bi v nam mi ngan ngi trong dong ho ta b giet". Nhng ngai, chnh ngai, khong b chao ong. Nh the ay, ban thay (ci). o la nhan qua cua chnh nghiep cua ho. Ngai khong the lam g c ve chuyen o. Nhng cach suy ngh nay lam toi manh me hn, tch cc hn. Hoan toan khong phai la trng hp mat i sc manh trong tam hay y ch cua mnh khi oi mat vi ban chat pho quat cua au kho. 

(Dch gia Phan Tan Hai con la mot nha nghien cu Phat hoc, co lu mot so tac pham ni trang: http://thuvienhoasen.org/index-tacgia-nguyengiac.htm) 


Nguon: Dch t ban tieng Anh: "Questions & Answers" (Hoi & ap) tren trang nha chnh thc cua c at Lai Lat Ma i th 14: http://dalailama.com/page.54.htm. Ban tieng Viet sap ang tren Viet Bao so Xuan 2007. Ban ang trc tren talawas vi s cho phep cua dch gia.