Cuoi Dong

               c at Lai Lat Ma: Hoi va ap
                Phan Tan Hai dch

Hoi: Ngai t nhn ngai ra sao?

ap: Toi luon luon t xem mnh nh mot nha s Phat giao n gian. Toi cam thay nh the mi la toi that. Toi cam thay rang at Lai Lat Ma vi cng v nha cam quyen the gian la mot nh che nhan tao. Khi nao ngi ta con chap nhan at Lai Lat Ma, ho se chap nhan toi. Nhng, la mot v s la mot ieu thuoc ve toi. Khong ai co the thay oi ieu o. Tan sau tham tam, toi luon luon t xem mnh la mot nha s, ngay ca trong cac giac m cua toi. The nen, mot cach t nhien, toi t cam thay mnh nhieu phan la ngi cua ton giao hn. Ngay ca trong i thng cua toi, toi co the noi rang toi e 80% thi gian cua mnh cho cac sinh hoat tam linh va 20% cho Tay Tang. i song tam linh hay ton giao la ieu ma toi biet va co quan tam ln. Toi co t tin trong o, va do vay toi muon tu hoc nhieu hn. Con ve chnh tr, toi khong co c s giao duc hien ai nao, ngoai tr chut t kinh nghiem. o la mot trach nhiem ln oi vi ngi khong c trang b ky cang. ay khong phai cong viec thien nguyen, nhng la ieu ma toi cam thay toi phai theo uoi v dan toc Tay Tang a at hy vong va niem tin vao toi.

Hoi: Ngai se la v at Lai Lat Ma cuoi cung?

ap: Van e nh che at Lai Lat Ma con duy tr hay khong la tuy thuoc hoan toan vao c muon cua dan Tay Tang. Ho se quyet nh. Toi a noi ro nh the t nam 1969. Ngay ca hoi nam 1963, sau bon nam song lu vong, chung toi a soan ban d thao Hien phap cho mot nc Tay Tang tng lai da vao che o dan chu. Ban Hien phap noi ro rang quyen lc cua c at Lai Lat Ma co the b g bo bi t le phieu hai phan ba cac thanh vien Quoc hoi. Vao giay phut hien nay th nh che at Lai Lat Ma hu dung cho van hoa va dan toc Tay Tang. Do vay, neu toi chet ngay vao hom nay, toi ngh dan Tay Tang se chon mot v at Lai Lat Ma khac. Trong tng lai, neu nh che at Lai Lat Ma khong con lien he hay hu dung, va tnh the hien nay thay oi, th nh che at Lai Lat Ma se khong con na. Ban than toi, toi cam thay nh che at Lai Lat Ma a phuc vu c muc ch. Gan ay hn, ke t nam 2001, chung toi hien co mot Thu tng chnh phu c bau len mot cach dan chu, v nay [chung toi goi] la Kalon Tripa. V Kalon Tripa ieu hanh cac viec hang ngay chnh phu chung toi va ch huy c che chnh tr cua chung toi. Na ua na that, toi a noi rang toi bay gi a na phan ve hu roi.

Hoi: Ngai co ngh rang ngai co the tr ve lai Tay Tang?

ap: Co ch, toi van lac quan rang toi se co the ve lai Tay Tang. Trung Quoc ang trong tien trnh bien oi. Neu quy v so sanh Trung Quoc hom nay vi hoi mi hay hai mi nam trc, a co thay oi rat ln lao. Trung Quoc khong con b co lap na. Bay gi la mot phan cua cong ong the gii roi. S tng thuoc toan cau, ac biet la ve mat kinh te va moi trng lam cho cac nc khong the co lap mai c. Them na, toi khong oi hoi ly khai ra khoi Trung Quoc. Toi gan bo vi phng phap trung dung rang Tay Tang van nam trong Cong hoa Nhan dan Trung Quoc trong khi c hng mc o cao ve t tr. Toi tin chac rang nh the se co li chung cho ca ngi Tay Tang lan ngi Trung Hoa. Chung toi ngi Tay Tang se co the phat trien Tay Tang vi tr giup cua Trung Quoc, trong khi cung luc gn gi nen van hoa oc ao cua chung toi, ke ca kho tang tam linh, va moi trng mong manh cua chung toi. Bang cach giai quyet than thien nh the ve van e Tay Tang, Trung Quoc se co the ong gop cho chnh s on nh va thong nhat cua Trung Quoc.

Hoi: Trung Quoc mi ay noi rang v at Lai Lat Ma ke tiep se sinh tai Tay Tang va c ho la chon. Ngai co g e noi ve ieu nay?

ap: Neu tnh hnh hien nay ve Tay Tang khong oi, toi se tai sinh ngoai Tay Tang, ngoai quyen kiem soat cua chnh phu Trung Quoc. ieu nay hp ly. Muc tieu chnh cua mot s tai sinh la e tiep tuc cong viec con d dang cua kiep trc. Do vay, neu tnh hnh Tay Tang van cha giai quyet, ieu hp ly la toi se tai sinh lu vong e tiep tuc cong viec ang lam. D nhien, Trung Quoc se van chon ra v at Lai Lat Ma rieng cua ho, va ngi Tay Tang chung toi se chon v rieng cua chung toi theo truyen thong. The la, se tng t nh tnh hnh hien nay cua c Ban Thien Lat Ma. Co mot v Ban Thien Lat Ma do Trung Quoc bo nhiem va co v Ban Thien Lat Ma do toi chon. Mot v c pho trng cho muc ch cua ngi chu, va v kia la Ban Thien Lat Ma c chap thuan trong tim tat ca moi ngi Tay Tang.

Hoi: Cac viec ngai quyet tam lam la g?

ap: Noi chung, toi luon luon noi rang toi co ba cam ket trong i. Th nhat, ve mat mot con ngi, cam ket au tien cua toi la quang ba cac gia tr nhan ban nh t bi, tha th, khoan dung, s hoan hy va song t che. Tat ca con ngi eu nh nhau. Chung ta eu muon hanh phuc va khong muon au kho. Ngay ca nhng ngi khong tin vao ton giao cung cong nhan s quan trong cua cac gia tr nhan ban trong viec lam cho i song cua ho hanh phuc hn. Toi van gi tam nguyen noi ve tam quan trong cua cac gia tr nhan ban nay va chia se chung vi bat ky ai toi gap. Th nh, ve mat mot ngi tu tap giao phap, quyet tam th nh cua toi la quang ba s hoa hp ton giao va cam thong gia cac truyen thong ton giao khac nhau. Bat ke cac d biet triet ly, tat ca cac ton giao ln the gii eu co tiem lc e lam cho con ngi tot ep hn. Do vay, ieu quan trong cho tat ca cac truyen thong ton giao la ton trong lan nhau va cong nhan gia tr cua cac truyen thong ang ton knh cua nhau. Th ba, toi la mot ngi Tay Tang va mang danh hieu at Lai Lat Ma. Ngi Tay Tang at niem tin vao toi. Do vay, cam ket th ba cua toi la van e Tay Tang. Toi co trach nhiem lam ngi phat ngon t do cho dan Tay Tang trong cuoc chien oi cong ly cua ho. Cam ket th ba nay se ket thuc khi nao co mot giai phap hai ben cung co li at c gia ngi Tay Tang va Trung Quoc. Tuy nhien, hai cam ket au cua toi th toi van se gi gn cho ti hi th cuoi cung.

Hoi: Xin cho biet cam xuc au tien cua ngai khi c cong nhan la at Lai Lat Ma. Ngai a ngh g khi chuyen o xay ti cho ngai?

ap: Toi rat hanh phuc. Toi thch nhieu lam ch. Ngay ca trc khi toi c cong nhan, toi thng noi vi me toi rang toi sap i ti Lhasa. Toi van thng kieng chan ci ngng ca so tai nha chung toi, gia v nh toi ang ci nga ti Lhasa. Toi luc o la mot cau be, nhng toi nh nh the ro rang. Toi co mot mong muon manh me i ti o. Mot chuyen khac ma toi khong nhac ti trong cuon t truyen cua toi la sau khi toi ra i, mot cap chim qua bay ti hot tren mai nha chung toi. Chung bay ti moi buoi sang,  lai mot khoang va roi bay i. ay la mot iem quan tam ac biet v cac s kien tng t a xay ra vao luc sinh ra i cua cac v at Lai Lat Ma i th nhat, th bay, th tam va th mi hai. Sau khi ho ra i, mot cap chim qua bay ti va  lai. Trong trng hp toi, luc au, khong ai chu y ca. Tuy nhien, gan ay, co le cach nay ba nam, toi noi chuyen vi me toi, va ba nh lai chuyen o. Ba a nhan thay chung ti vao buoi sang; mot chut roi bay i, va roi sang hom sau na, lai ti. Con chuyen nay na, vao em sau khi c at Lai Lat Ma i th nhat ra i, bon cp ot nhap vao nha gia nh ngai. Ba me ngai bo chay va e cau be sot lai. Hom sau, khi ho ve lai nha, va ngac nhien ve ieu xay ra cho con ho, ho thay cau be s sinh  goc nha. Mot con chim qua ng trc cau be, bao ve cau. Sau o, khi c at Lai Lat Ma trng thanh va tien bo trong tu tap tam linh, ngai a tiep can trc tiep trong thien nh vi v than ho phap, Mahakala. Luc o, v Mahakala noi vi ngai, "Mot ngi nh ngai ang ho tr chanh phap Phat phap can mot v bao ve nh toi. Ngay t ngay ma ngai ra i, toi a giup ngai." Do vay chung ta co the thay, tat nhien co lien he gia Mahakala, cac con chim qua, va cac at Lai Lat Ma.

Mot chuyen khac xay ra, ma me toi nh rat ro rang, la khi toi mi ti Lhasa, toi noi rang rang cua toi nam trong mot cai hop tai mot ngoi nha nao o  Norbulinka. Khi ho m hop ra, ho thay mot bo rang gia nguyen la cua c at Lai Lat Ma th 13. Toi ch vao hop, va noi rang rang cua toi  trong o, nhng bay gi th toi khong nh chuyen o chut nao. Cac ky c mi trong than nay th manh me hn. Qua kh a tr thanh nho hn, m ho hn. Tr phi toi co mot no lc ac biet e nh lai mot ky c, con th toi khong nh g.

Hoi: Ngai co nh luc ngai sinh ra i, hay la luc con nam trong bao thai?

ap: Vao luc nay, toi khong nh. Them na, toi cung khong the nh lai rang vao luc toi con la mot cau be th toi co the nh g nh the khong (luc ra i, luc trong thai). Tuy nhien, co le co mot dau hieu nho ben ngoai. Tre em thng ra i vi oi mat con nham. Toi lai sinh ra i vi oi mat a m. o co the la mot vai ch dau nho ve trang thai tam tnh quang trong bao thai.

Hoi: Trong khoang cac tuoi mi sau va mi tam, sau khi ngai nam quyen the tuc, ngai co thay oi khong?

ap: Vang, toi thay oi... mot chut xu. Toi trai qua nhieu hanh phuc va au n. Trong o va t viec trng thanh, hoc them kinh nghiem, t cac van e sinh khi va s au kho, toi a thay oi. Ket qua toi hau la ngi an ong ma ban thay bay gi ay (ci).

Hoi: Chuyen ra sao khi ngai mi vao tuoi day th? Nhieu ngi co mot luc kho khan e t xem mnh nh mot ngi ln. ieu o co xay ra vi ngai?

ap: Khong. i toi nhieu phan trong mot le thng. Hai lan moi ngay, toi hoc. Moi lan, toi hoc trong mot gi, va roi toi chi phan thi gian con lai (ci). Luc o vao tuoi 13, toi bat au hoc triet hoc, nh ngha (definitions: co the hieu la ' phap ngha ' ), tranh luan. Chng trnh hoc tang them, va toi cung hoc th phap. Moi chuyen eu trong mot le thng, va toi quen nh the. oi khi, co nhng ngay ngh. Nhng ngay o rat thoai mai, hanh phuc. Losang Samten, ngi anh ke toi, thng  trng, nhng trong nhng luc o th anh ti tham. Me toi cung thnh thoang ti va mang banh m ac biet t tnh nha chung toi la Amdo. Rat day va ngon. Chnh me lam banh m o.

Hoi: Co v tien nhiem nao cua ngai ma ngai co quan tam ac biet, hay ngai co tng lien ac biet nao vi v tien nhiem nao?

ap: at Lai Lat Ma i th 13. V nay a cai tien nhieu ve tieu chuan hoc van trong cac tu vien ai hoc. V nay a khch le ln oi vi cac hoc gia that s. Ngai a a tieu chuan e nhng ngi khong u pham chat b ngan can khong vao noi cac chc sac ton giao, khong cho thanh mot vien chu va van van. Ngai rat nghiem ngat ve mat nay. Ngai cung a cho tho gii hang chuc ngan v s. o la hai thanh tu ton giao ln lao cua ngai. Ngai a khong cho nhieu le quan anh, hay cho nhieu bai dien thuyet. The nay, ng ve mat quoc gia, ngai a co t tng ln ve nghe thuat quan ly at nc, ac biet ve cac quan huyen xa xoi heo lanh, ve cach nen quan ly cac ni o ra sao, va van van. Ngai quan tam rat nhieu ve cach quan ly chnh phu hieu qua hn. Ngai co quan tam ln ve bien gii chung ra va cac th tng t.

Hoi: Trong i ngai, nhng g la cac bai hoc ca nhan ln nhat hay cac thach thc noi tam ln nhat? Nhng chng ngo va kinh nghiem nao a anh hng nhieu nhat vao s trng thanh cua ngai trong cng v mot ca nhan?

ap: Ve kinh nghiem ton giao, vai hieu biet ve Tanh Khong (emptiness: khong co t nga oc lap), vai cam xuc, vai kinh nghiem, va hau het la bo e tam, long v tha. Kinh nghiem o giup nhieu lam. Trong vai cach, ban co the noi rang no a bien toi thanh mot ngi mi, mot ngi an ong mi. Toi van ang thang tien. ang co gang. No cho ban sc manh noi tam, long can am, va de dang chap nhan hoan canh hn. o la mot trong nhng kinh nghiem ln.

Hoi: Khi ngai tr thanh mot ngi t nan, nhng g a giup ngai at sc manh nay? o co phai la v mat i mot at nc va v tr cua ngai, s kien rang moi ngi ang au kho quanh ngai? Ngai co c keu goi lanh ao dan toc ngai trong mot cach khac hn cach ngai a quen thuoc vi?

ap: Lam ngi t nan la mot hoan canh thc s nguy hiem, tuyet vong. Vao luc o, moi ngi oi pho vi thc tai. o khong phai luc e gia v rang moi chuyen eu tuyet vi. o la chuyen ang ngai. Ban cam thay noi ket vi thc tai. Vao thi bnh, moi chuyen troi chay em xuoi. Ngay ca neu co van e, ngi ta gia v rang cac th eu tot ep. Trong giai oan nguy hiem, khi co bien oi bi tham, luc o khong the gia v rang moi chuyen eu tuyet vi. Ban phai chap nhan rang te hai la te hai. Khi toi ri Norbulinka, co ay nguy hiem. Chung toi luc o i ngang qua rat gan doanh trai quan Trung Quoc. No nam ngay ben b kia cua dong song, on kiem soat cua ngi Trung Quoc  o. Ban thay, chung toi a co cac thong tin khoang hai hay ba tuan trc khi toi ri i, rang ngi Trung Quoc a san sang ay u e tan cong chung toi. Ch con la chuyen ngay va gi thoi.

Hoi: Con ve chuyen ngai la hoa than cua v Bo tat T bi Vo lng, Avalokiteshvara (Quan The am Bo tat). Ban than ngai cam thay g ve ieu nay? o la ieu ma ngai co mot cai nhn minh bach  cach nay hay cach khac?

ap: That kho cho toi e noi mot cach khang nh. Tr phi toi tien hanh trong mot no lc thien nh, th du nh nhn ngc lai i cua mnh, tng hi th mot, con th toi khong co the noi mot cach chnh xac. Chung toi tin rang co bon loai tai sinh. Mot la loai bnh thng, khi mot chung sinh khong co the t quyet nh c ni ngi nay tai sinh, ma ch la tai sinh tuy thuoc vao ban chat cac viec lam qua kh. Trng hp oi nghch, la cua mot v Phat a hoan toan giac ngo, v nay n gian hoa hien lam mot than vat ly e giup ngi khac. Trong trng hp nay, ro rang ngi nay la c Phat. Trng hp th ba la ngi, nh vao thanh qua tam linh qua kh, co the chon la, hay t nhat co the anh hng, ti ni va hoan canh tai sinh. Trng hp th t la khi mot ngi c an sung vt qua kha nang bnh thng cua ngi nay e thc hien cac chc nang hu dung, th du nh rao giang ton giao. oi vi trng hp tai sinh cuoi nay, li nguyen cua ngi o trong nhieu kiep trc e c muon giup ngi khac phai rat la manh me. Ho at c s gia tr [tang ch] nh the. Cho du vai ngi trong toi co ve nhieu phan hn nhng ngi khac, toi khong co the noi xac quyet toi thuoc trng hp nao.

Hoi: T iem nhn vai tro thc te ma ngai c x nh Quan The am Bo tat, ngai cam thay ra sao ve chuyen nay? Ch co vai ngi c ton knh, trong cach nay hay cach khac, la bac linh thanh. Vai tro nay la mot ganh nang hay mot niem vui?

ap: No rat la hu dung. Nh vai tro nay, toi co the em lai li ch ln cho ngi khac. Toi thch, v ly do o. Toi thay thoai mai vi vai tro o. Thay ro rang no rat hu ch cho dan chung, va rang toi co quan he nghiep lc e gi vai tro nay. Them na, cung thay ro rang co mot quan he nghiep lc vi dan toc Tay Tang mot cach ac biet. Bay gi ban thay, ban co the xem rang di hoan canh nh the, toi rat la may man. Tuy nhien, pha sau ch may man, co nhng ly do va nguyen nhan thc tai. Co sc manh nghiep lc cua kha nang toi e gi vai tro nay, cung nh sc manh li nguyen cua toi lam nh the. Ve ieu nay, co mot li nguyen trong tac pham Bo tat hanh cua ngai Shantideva (Tch Thien) viet la, "Khi van con h khong, khi van con chung sinh trong coi luan hoi, toi nguyen  lai coi nay e cu kho cho chung sinh". Toi co li nguyen o  kiep nay, va toi biet toi a co li nguyen o  nhieu kiep trc.

Hoi: Vi muc tieu ln lao nh the lam ong c, lam the nao ngai co the oi pho vi cac hu han ca nhan cua ngai, nhng han che cua ngai nh la mot con ngi?

ap: Mot lan na, nh a viet trong sach cua ngai Shantideva, "Neu c Phat vo lng an phc khong the lam vui cho tat ca moi chung sinh, lam sao toi co the lam noi?" The ay, ngay ca mot bac ai giac ngo, vi nang lc va hieu biet vo tan va vi li nguyen cu tat ca chung sinh ra bien kho, cung khong the xoa bo nghiep lc ca nhan cua tng chung sinh.

Hoi: Co phai ay la ieu gi cho ngai khong b tran ngap khi ngai nhn noi kho cua 6 trieu dan Tay Tang, nhng ngi ma tren mot mc o, ngai co trach nhiem vi ho?

ap: ong c cua toi la hng ve tat ca chung sinh. Du vay, tat nhien  mot mc o th nh, toi hng ve viec giup dan Tay Tang. Neu mot chuyen co the cu van c, neu mot tnh huong ma ban co the lam g o, th khong can lo au g. Neu chuyen o khong the cu van g, th co lo au cung vo ch. The nen, khong co li g khi phai lo au ve bat c chuyen g.

Hoi: Nhieu ngi noi the, nhng t ngi thc s song nh the. Ngai co luon luon cam thay nh the, hay ngai a phai hoc ieu o?

ap: No khi len t tu tap noi tam. T mot cai nhn rong hn, luon luon la co au kho. Tren mot mc o, ban buoc phai gap qua t cac nhan la hanh vi bat li ma chnh ban trc o a lam vi than, khau hay y. Roi th, t tanh that cua ban co phai thuoc ve au kho o? Khong ch mot, ma la nhieu yeu to a cho toi co thai o nh the. T iem nhn cua mot ca the t gay nghiep e kho, nh toi a noi, neu chuyen co the cu van c, th khong can lo au g. Neu khong, th co lo cung vo ch. T iem nhn nhan qua, au kho khai sinh t hanh vi bat li qua kh ket tap bi chnh mnh, ch khong phai ai khac. Cac nghiep qua nay khong vo ch au. Cuoi cung, t iem nhn ve ban chat cua chnh au kho, cac uan cua tam va than co ban chat that cua chung, la au kho. Chung lam nen tang cho au kho. Khi ban con mang than ngu uan nay, th ban de dang tho kho. T mot iem nhn tham sau, trong khi chung toi cha co oc lap, va con phai song tren lanh tho dan toc khac, chung toi co mot loai au kho nhat nh, nhng khi chung toi ve lai Tay Tang va gianh c oc lap, th se co cac loai kho khac. Do vay, moi chuyen no c the. Ban co the ngh rang toi bi quan, nhng toi khong bi quan au. Xuyen qua giao phap va li khuyen Phat giao, o la cach chung toi oi pho vi cac hoan canh. Khi nam mi ngan ngi trong trong dong ho Shakya b giet trong mot ngay, c Phat Thch Ca Mau Ni, cung la ngi cung dong ho nay, a khong au kho chut nao. Ngai a da vao mot than cay, va ngai noi, "Ta co mot chut buon hom nay, bi v nam mi ngan ngi trong dong ho ta b giet". Nhng ngai, chnh ngai, khong b chao ong. Nh the ay, ban thay (ci). o la nhan qua cua chnh nghiep cua ho. Ngai khong the lam g c ve chuyen o. Nhng cach suy ngh nay lam toi manh me hn, tch cc hn. Hoan toan khong phai la trng hp mat i sc manh trong tam hay y ch cua mnh khi oi mat vi ban chat pho quat cua au kho.

(Dch gia Phan Tan Hai con la mot nha nghien cu Phat hoc, co lu mot so tac pham ni trang: http://thuvienhoasen.org/index-tacgia-nguyengiac.htm)

Nguon: Dch t ban tieng Anh: "Questions & Answers" (Hoi & ap) tren trang nha chnh thc cua c at Lai Lat Ma i th 14: http://dalailama.com/page.54.htm. Ban tieng Viet sap ang tren Viet Bao so Xuan 2007. Ban ang trc tren talawas vi s cho phep cua dch gia.