VAÊN HOÙA VAØ NHAÄN THÖÙC VEÀ PHAÄT GIAÙO
                   NHÖ HAÏNH
Trong baøi vieát ngaén naøy toâi chæ muoán trình baøy moät vaøi khía caïnh veà taàm quan troïng cuûa yù thöùc veà boái caûnh cuõng nhö giaù trò vaên hoùa ñoái vôùi nhaän thöùc ñuùng ñaén cuõng nhö caùc ngoä nhaän veà Phaät Giaùo.
Nhìn töø phía Phaät Giaùo, yù thöùc ñöôïc vaán ñeà naøy khoâng nhöõng giuùp ngöôøi Phaät töû hieåu ñöôïc Phaät Giaùo moät caùch chính xaùc hôn maø coøn giuùp chuùng ta nhìn ra ñöôïc nhöõng ngoä nhaän tieâu bieåu veà caùc giaùo lyù then choát cuûa Phaät Giaùo. Hôn nöõa, noù coøn giuùp chuùng ta traùnh khoûi voâ hình chung chaáp nhaän nhöõng moâ thöùc (paradigms) vaên hoùa khaùc trong vieäc nhaän thöùc Phaät Giaùo.  Traùi vôùi söï suy nghó giaûn hoùa cuûa ña soá caùc Phaät töû bình thöôøng theo ñoù thì Phaät Giaùo laø moät toân giaùo vaø chuùng ta chæ caàn "thöïc haønh" moät soá lôøi daïy caên baûn cuûa ñöùc Phaät hoaëc laø tham döï vaøo moät soá nghi leã (rituals) khaån thieát (imperative) laø ñuû.  Coøn nhöõng nghieân cöùu nghieâm xaùc cuøng laém chæ laø nhöõng troø chôi trí thöùc voâ boå maø thoâi.  Noùi toùm, "tu taâm tích ñöùc" môùi laø quan troïng coøn trí thöùc chæ laø thöù dö thöøa voâ ích.
Thaùi ñoä naøy töï noù thaät söï cuõng khoâng coù gì laø sai laàm.  Tuy nhieân, thaùi ñoä aáy cuõng chæ phaûn aùnh moät loái suy nghó heïp hoøi bieåu loä söï thieáu hieåu bieát veà nguoàn goác vaø ñaëc tính cuûa Phaät Giaùo. Thaønh ngöõ giaûn dò vaø coù leõ hôi "bình daân" neâu ra treân kia---"tu taâm tích ñöùc"---töï noù cuõng haøm chöùa nhöõng thuaät ngöõ neàn taûng vaø troïng yeáu nhaát cuûa Phaät Giaùo.  Ñuùng theá, con ñöôøng ñi ñeán giaùc ngoä (bodhi) hay thaønh töïu toái thöôïng trong Phaät Giaùo ñöôïc chöùa ñöïng goïn gheõ trong boán töø treân. Tu (bhavana), taâm (citta), moät trong raát nhieàu töø AÁn Ñoä maø ngöôøi Trung Hoa thöôøng chæ dòch laø "taâm"), tích (sambhara), vaø ñöùc (punya).  Noù cuõng ñaïi khaùi töông töï vôùi thaønh ngöõ "phöôùc (punya) hueä (prajna) song tu" maø baát cöù moät Phaät töû naøo cuõng töøng nghe thaáy.
Nhöng maø yù nghóa cuûa boán khaùi nieäm treân laø gì?  (Nhaát laø chöõ "taâm", coù theå noùi laø khaùi nieäm then choát nhaát cuûa tö töôûng Phaät Giaùo.) Trong hôn hai ngaøn naêm lòch söû Phaät Giaùo, caùc boä phaùi Phaät Giaùo phaùt trieån ôû caùc quoác gia Phaät Giaùo khaùc nhau ñaõ tieáp caän nhöõng khaùi nieäm aáy nhö theá naøo? Phaät Giaùo Vieät Nam ñaõ töøng phaùt trieån moät (hay nhöõng) caùch tieáp caän ñaëc thuø, ñoäc ñaùo naøo khoâng? Ñöông nhieân vaán ñeà phöùc taïp hôn trong trí töôûng töôïng cuûa moät ngöôøi Phaät töû trung bình. Phaûn öùng töï nhieân vaãn cöù laø "nhöõng thöù ñoù chæ laø lyù thuyeát khoâng caàn thieát, chæ caàn 'thöïc haønh' thoâi." Nhöng maø neáu khoâng coù moät kieán thöùc ñuùng ñaén thì laøm sao thöïc haønh ñuùng ñöôïc? Laøm sao bieát laø mình ñang thöïc haønh giaùo lyù Phaät Giaùo?
Ñöông nhieân treân thöïc teá, chuùng ta khoâng theå ñoøi hoûi moãi ngöôøi Phaät töû phaûi laø moät "chuyeân gia" veà Phaät hoïc. Ñieàu naøy coù theå aùp duïng cho caùc tín ñoà cuûa taát caû moïi toân giaùo. Toâi chôït nhôù ñeán lôøi nhaän xeùt cuûa Alain Danieùlou, moät hoïc giaû veà vaên hoùa AÁn Ñoä kieâm ngheä só taøi hoa ngöôøi Phaùp, ñaïi khaùi raèng "vieäc gia nhaäp moät toå chöùc toân giaùo phaàn nhieàu khoâng heà laø keát quaû cuûa moät söï tìm kieám nghieâm nghò laâu daøi. Theá nhöng chính trong laõnh vöïc toân giaùo chuùng ta laïi coù nhieàu kinh nghieäm veà nhöõng cuoàng tín heïp hoøi ñaùng khinh nhaát."
Danieùlou khoâng phaûi laø nhaø nghieân cöùu duy nhaát nhaän xeùt nhö theá. Cuõng chaúng caàn phaûi laø nhaø nghieân cöùu ñeå chuùng ta nhaän ñònh ñöôïc raèng ña soá ngöôøi ta sinh ra trong moät toân giaùo, ñoù laø nieàm tin saün coù cuûa gia ñình, xaõ hoäi, vaên hoùa; cuõng coù tröôøng hôïp bò cöôõng baùch bò ñe doïa (coù leõ ñaây laø tröôøng hôïp phoå quaùt nhaát) roài laâu ngaøy thaønh quen. Vôù vaån nhaát laø chaáp nhaän moät toân giaùo vì hoân nhaân.
Dó nhieân chaáp nhaän moät toân giaùo vì noù thuoäc truyeàn thoáng cuûa vaên hoùa mình thì khoâng coù gì laø sai laàm caû.  Tuy nhieân, ñaây chính laø ñieàu maø chuùng ta khoâng theå queân: nguoàn goác vaên hoùa cuûa moät toân giaùo. Toâi nghó ñaây laø ñieàu heát söùc quan troïng ñeå hieåu moät toân giaùo.  Bôûi vì duø chuùng ta coù chaáp nhaän caùi laäp luaän raèng toân giaùo haøm chöùa chaân lyù tuyeät ñoái (absolute) ñi nöõa, caùi tuyeät ñoái cuõng chæ coù theå ñöôïc bieåu loä baèng caùc phöông tieän coâng öôùc (conventional) maø thoâi. Tuy theá, Phaät Giaùo luoân luoân nhaéc nhôû chuùng ta phaûi thaän troïng phaân bieät hai giôùi vöïc naøy, khoâng theå laãn loän chuùng vôùi nhau.  Treân maët trí thöùc, muoán hieåu moät phaùt bieåu toân giaùo moät caùch ñuùng ñaén, chuùng ta caàn thaåm xeùt taát caû caùc thaønh toá vaø boái caûnh vaên hoùa (trong ñoù coù caû thaønh toá ngoân ngöõ) môùi hi voïng hieåu bieát moät caùch coâng bình vaø chính xaùc veà phaùt bieåu aáy ñöôïc.
Xin ñöa ra moät ví duï: Chuùng ta thöôøng nghe loaùng thoaùng raèng giaùo lyù ñaàu tieân trong Phaät Giaùo laø "ñôøi laø khoå." Nhöõng ngöôøi nghe phaùt bieåu naøy, keå caû nhöõng ngöôøi Phaät töû, ñöông nhieân coù nhöõng phaûn öùng khaùc nhau. Coù ngöôøi coù theå cho ñoù laø "bi quan". Coù ngöôøi coù theå "tin" vaøo ñoù vì ñoù laø lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät, vaø vì theá maø coù moät thaùi ñoä hay caùc haønh xöû naøo ñoù. (Toâi ñaõ töøng bieát moät soá Phaät töû raát ñöùc ñoä nhöng ñaày tieâu cöïc cuõng vì caùch hoï hieåu chöõ "khoå" trong phaùt bieåu treân). Roõ raøng laø taát caû nhöõng giaûi thích naøy ñeàu chuû quan vaø thieáu chính xaùc.
Nhaän xeùt ñaàu tieân chuùng ta coù theå ñöa ra laø veà maët ngoân ngöõ: Caâu noùi treân laø baèng tieáng Vieät. Phaùt bieåu treân trong nguyeân ngöõ AÁn Ñoä coù tuyeät ñoái töông ñöông vôùi caâu tieáng Vieät kia khoâng? Thaät ra lôøi daïy cuûa ñöùc Phaät ñöôïc phaùt bieåu moät caùch chính xaùc hôn laø: Caùc tieán trình cuûa thaân vaø taâm vaø kinh nghieäm cuûa chuùng ta veà ñôøi soáng laø dukkha vaø ñöa ñeán dukkha, trong caû hình thöùc thoâ thieån hay vi teá.
Chöõ "dukkha" trong tieáng Pali ñöôïc ngöôøi Trung Hoa dòch laø "khoå", vaø caùc hoïc giaû Taây phöông thöôøng dòch laø "pain," hay "suffering."  Hieän nay moät soá hoïc giaû Anh Myõ ñaõ choïn nhöõng chöõ chính xaùc hôn nhö "unsatisfactory" hay "frustrating".  (Löu yù laø caùc dòch giaû AÁn-Hoa thuôû xöa coù yù thöùc ñöôïc raèng chöõ "khoå" laø chöõ ñeå dòch töø Pali "dukkha" cuõng nhö hieåu ñöôïc caùc haøm nguï trieát lyù cuûa töø naøy.)  Ngaøy nay neáu chuùng ta chæ caûm thöùc chöõ "khoå" trong yù nghóa thoâng thöôøng cuûa tieáng Vieät, söï hieåu bieát cuûa chuùng ta khoù maø ôû treân cuøng moät bình dieän vôùi hoï.
Ñieàu naøy chöùng toû raèng neáu khoâng ñònh vò moät phaùt bieåu trieát lyù trong hoaøn caûnh ngoân ngöõ vaø vaên hoùa cuûa noù, chuùng ta cuøng laém chæ coù theå coù nhöõng hieåu bieát chuû quan hay leäch laïc maø thoâi. Ñaët lôøi daïy treân trong khuoân khoå ngoân ngöõ vaø vaên hoùa cuûa noù, chuùng ta môùi qui ñònh ñöôïc nhöõng phöông caùch ñeå tieáp caän vaø giaûi thích. Tröôùc tieân, yù nghóa ngoân ngöõ (philological) cuûa caùc töø. Thöù ñeán, chuùng ta caàn phaûi nhaän ñònh xem trong hoaøn caûnh lòch söû, theá giôùi quan naøo, vôùi chuû ñích ñeå thaønh töïu muïc tieâu gì maø ñöùc Phaät phaùt bieåu giaùo lyù veà "dukkha".
Chæ sau khi qui ñònh nhö theá, chuùng ta môùi thaáy ñöôïc raèng "dukkha" khoâng giaûn dò laø moät phaùt bieåu tieâu cöïc veà ñôøi soáng. Traùi laïi, ñoù laø moät nhaän ñònh tænh taùo, thöïc tieãn veà ñôøi soáng cuõng nhö muïc tieâu cöùu caùnh cuûa ñôøi soáng. "Kinh nghieäm cuûa chuùng ta veà ñôøi soáng laø "dukkha" khoâng heà coù nghóa laø Phaät Giaùo choái boû hay leân aùn nhöõng caûm giaùc vui thuù. Coù ñieàu, kinh nghieäm cho chuùng ta bieát raèng khoâng coù moät caûm giaùc hay bieán coá naøo trong theá giôùi luaân hoài naøy laø thöôøng haèng. Neáu nhö chuùng ta coù thaùi ñoä chaáp tröôùc, keát quaû ñöa ñeán seõ laø "dukkha".
Hieåu bieát moät phaùt bieåu/truyeàn thoáng trieát hoïc hay toân giaùo trong hoaøn caûnh vaên hoùa cuûa noù cuõng giuùp chuùng ta thaáy raèng aùp ñaët caùc phaïm truø cuûa moät neàn vaên hoùa naøy leân moät neàn vaên hoùa khaùc laø moät sai laàm. Noùi caùch khaùc, baát cöù moät khaùi nieäm trieát hoïc hay toân giaùo naøo cuõng ñeàu mang yù nghóa ñaëc bieät trong khuoân khoå cuûa moät neàn vaên hoùa ñaëc thuø naøo ñoù vaø khoâng theå söû duïng chuùng nhö nhöõng khaùi nieäm giaûi thích (interpretive concepts) phoå quaùt ñeå ñaùnh giaù caùc heä thoáng trieát hoïc hay toân giaùo khaùc.
Ñieàu ñaùng tieác laø trong ñôøi soáng thöôøng nhaät cuõng nhö trong theá giôùi nghieân cöùu toân giaùo hoïc, caùc khaùi nieäm voán dó coù tính caùch ñòa phöông (parochial) vaø vaên hoùa (cultural) nhö "God" (ñöôïc dòch moät caùch baát chính xaùc ra Vieät ngöõ laø "Thöôïng Ñeá") linh hoàn, nhaát thaàn (monotheism), ña thaàn (polytheism), thôø ngaãu töôïng (idolatry) vaãn coøn thöôøng ñöôïc söû duïng nhö theå chuùng laø phoå quaùt (universal).
Trong raát nhieàu nhöõng saùch vieát veà Phaät Giaùo vaø caùc toân giaùo Ñoâng phöông khaùc baèng ngoân ngöõ Taây phöông, moät soá caùc taùc giaû Taây phöông vaãn duøng nhöõng khaùi nieäm treân ñeå ñaùnh giaù caùc toân giaùo naøy. Ví duï Phaät Giaùo bò xem laø voâ thaàn (atheism) bôûi vì Phaät Giaùo khoâng giaûi thích nguoàn goác cuûa vuõ truï baèng moät saùng taïo luaän (creationism), theo ñoù theá giôùi naøy ñöôïc taïo ra bôûi moät ñaáng "thöôïng ñeá" cai quaûn theá gian theo yù muoán chuyeân quyeàn cuûa mình maø loaøi ngöôøi thaáp heøn khoâng ñöôïc quyeàn thaéc maéc hay khieáu naïi gì caû.
Chuùng ta caàn yù thöùc ñöôïc raèng saùng taïo luaän chæ laø moät trong nhöõng giaû thuyeát (chöù khoâng phaûi laø giaû thuyeát duy nhaát) giaûi thích nguoàn goác cuûa ñôøi soáng vaø laø lyù thuyeát caên baûn cuûa caùc toân giaùo phaùt xuaát töø Trung Ñoâng (Middle East). Toâi noùi ñaây laø moät lyù thuyeát chöù khoâng phaûi lyù thuyeát duy nhaát laø bôûi vì khoa hoïc vaø caùc toân giaùo Ñoâng Phöông ñöa ra nhöõng giaûi thích khaùc veà nguoàn goác cuûa vuõ truï vaø ñôøi soáng.
Moät khi chuùng ta ñaõ yù thöùc ñöôïc boái caûnh vaên hoùa cuûa quan nieäm tieâu bieåu naøy cuûa caùc toân giaùo Trung Ñoâng naøy, chuùng ta khoâng theå naøo chaáp nhaän ñöôïc caùi nhaän ñònh raèng Phaät Giaùo laø "voâ thaàn" vì Phaät Giaùo khoâng giaûi thích nguoàn goác cuûa theá giôùi vaø con ngöôøi theo cuøng moät caùch vôùi nhöõng toân giaùo Trung Ñoâng kia.  Noùi nhö theá cuõng gioáng nhö noùi raèng "anh khoâng coù nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc gioáng toâi thì anh laø ñoà voâ ñaïo ñöùc." Toâi nghó moät ngöôøi chæ caàn coù nöûa khoái oùc cuõng ñuû nhaän thaáy nhaän xeùt treân laø voâ lyù.
Xin ñöa ra moät phaûn luaän: Theo quan ñieåm tieâu bieåu cuûa tö töôûng AÁn Ñoä:  Moät soá nhöõng lyù do maø Phaät Giaùo vaø moät soá heä thoáng trieát hoïc AÁn Giaùo khoâng chaáp nhaän ñöôïc saùng taïo luaän bôûi vì lyù luaän tieâu bieåu nhö sau cuûa trieát hoïc AÁn Ñoä:  Khoâng coù moät sinh theå (being) naøo maø moïi muïc tieâu ñaõ ñöôïc thaønh töïu laïi vaãn coøn caàn phaûi haønh ñoäng, bôûi vì muïc tieâu cuûa haønh ñoäng laø ñeå thoûa maõn moät duïc voïng naøo ñoù.  Neáu nhö coù moät ñaáng Thöôïng Ñeá, thì ñaáng naøy ñöông nhieân phaûi laø toaøn haûo, vaø ñaõ toaøn haûo thì ñöông nhieân laø khoâng coøn coù duïc voïng naøo caàn phaûi thaønh töïu nöõa.
Vaäy thì Thöôïng Ñeá saùng taïo ñeå laøm gì? Caàn con ngöôøi cho ñôõ coâ ñôn? Hay ñeå höôûng thuï moät chuùt quyeàn löïc? Hôn nöõa veà maët trieát lyù, neáu nhö chuùng ta qui giaûm moïi söï veà moät nguyeân nhaân toái haäu, thì caùi gì laø nguyeân nhaân cuûa nguyeân nhaân toái haäu naøy? Bôûi vì moät khi ñaõ chuû tröông raèng baát cöù moät hieän theå naøo cuõng caàn coù moät nguyeân nhaân, thì chuùng ta seõ töï maâu thuaãn noùi raèng nguyeân nhaân toái haäu khoâng coù nguyeân nhaân. Coøn nhö noùi raèng Thöôïng Ñeá sinh ra con ngöôøi vì yeâu thöông con ngöôøi, thì chuùng ta chæ caàn nhìn quanh cuõng ñuû thaáy ña soá con ngöôøi (neáu khoâng noùi laø taát caû) khoå nhö choù (chöù ñaâu rieâng gì nhaø vaên An Nam).
Moät lyù luaän nöõa laø ñaëc tính cuûa Thöôïng Ñeá laø naêng ñoäng (active) hay laø khoâng naêng ñoäng (inactive)? Neáu ñaëc tính cuûa Thöôïng Ñeá laø naêng ñoäng thì phaûi laø thöôøng haèng naêng ñoäng. Vaø Thöôïng Ñeá ñöông nhieân phaûi laø thöôøng höõu (eternal). Vaäy thì taïi sao Thöôïng Ñeá laïi ôû khoâng (idle) töø haøng tyû tyû naêm  maõi cho ñeán caùch ñaây khoaûng naêm ngaøn naêm (theo Do Thaùi Giaùo) môùi hoaït ñoäng (taïo theá), vaø vuõ truï laïi chæ hieän höõu trong vaøi ngaøn naêm roài seõ taän theá luoân? Ñoù laø nhöõng lyù luaän tieâu bieåu cuûa tö töôûng AÁn Ñoä, lieäu truyeàn thoáng Trung Ñoâng coù saün loøng döïa treân loái suy nieäm naøy ñeå phaùn xeùt vuõ truï quan cuûa hoï khoâng? Ñöông nhieân laø khoâng, vaø hoï khoâng caàn phaûi laøm nhö theá. Cho neân, ngöôøi Taây phöông cuõng khoâng theå duøng caùc phaïm truø vaên hoùa kia ñeå phaùn xeùt toân giaùo Ñoâng phöông.
Thaät ra thì duøng nhöõng khaùi nieäm "höõu thaàn", "voâ thaàn" ñeå giaûi thích Phaät Giaùo töï chính noù laø ñaõ phi lyù veà maët phöông phaùp luaän roài. Trong moät cuoán saùch môùi xuaát baûn gaàn ñaây laø cuoán Buddhism and Science, ngöôøi chuû bieân (editor) laø hoïc giaû vaø cuõng laø haønh giaû löøng danh veà Phaät Giaùo Taây Taïng B. Allan Wallce ñaõ gay gaét chæ trích moät soá ñoàng nghieäp Taây phöông cuûa oâng coù ñaàu oùc mang naëng thaùi ñoä kieâu ngaïo vaên hoùa (chauvinism) naøy. Ñaïi khaùi nhö: Neáu anh khoâng laøm trieát lyù theo kieåu Taây phöông töùc laø anh khoâng coù trieát lyù.
     Cuõng may maø hieän giôø vôùi söï tieán boä cuûa ngaønh toân giaùo hoïc, ñaõ coù moät soá nhaø nghieân cöùu (tuy raèng vaãn coøn ít oûi), tieâu bieåu laø hoïc giaû ngöôøi Anh Richard Gombrich, chuû tröông raèng truyeàn thoáng Phaät Giaùo coù ñuû moät lòch söû laâu daøi ñeå chuùng ta nghieân cöùu Phaät Giaùo baèng chính lòch söû Phaät Giaùo. Gombrich nhaän ñònh theâm raèng neáu nhö chuùng ta ngaãu nhó tìm thaáy moät vaøi töông töï giöõa tö töôûng cuûa Kant hay Heidegger vôùi tö töôûng cuûa Nagarjuna hay Vasubandhu (caùc trieát gia loãi laïc cuûa Phaät Giaùo), ñieàu aáy khoâng nhaát thieát laøm cho caùc tö töôûng cuûa caùc vò naøy saùng giaù theâm ra.  (Cho neân, maáy oâng "trí thöùc Phaät Giaùo" töï xöng ôû haûi ngoaïi naøy cuõng khoâng caàn gì phaûi trích vaøi lôøi khen ngôïi cuûa maáy oâng Einstein hay Bertrand Russell ñeå taêng giaù trò cho Phaät Giaùo). Gombrich ñaùnh daáu moät böôùc tieán trong hoïc thuaät veà Phaät Giaùo ôû Taây phöông. Tuy nhieân, oâng khoâng haún laø ngöôøi ñaàu tieân ñöa ra quan ñieåm naøy, bôûi vì tröôùc ñoù laâu naêm toâi ñaõ ñöôïc ñoïc cuoán Dó Phaät Giaùo Nghieân Cöùu Phaät Giaùo cuûa Thích AÁn Thuaän, vò cao taêng loãi laïc nhaát cuûa Trung Quoác trong theá kyû vöøa qua.
Moät ñieàu nöõa chuùng ta cuõng thöôøng nghe thaáy töø caùc giaû Taây phöông kia laø: Phaät Giaùo khoâng tin coù linh hoàn (soul). Söï nhò phaân (dichotomy) linh hoàn/theå xaùc naøy laïi cuõng phaùt xuaát töø vaên hoùa Hi Laïp. Phaät Giaùo khoâng suy nieäm veà yeáu tính cuûa con ngöôøi baèng thuaät ngöõ vaø loái suy nghó cuûa Taây phöông. Phaät Giaùo khoâng ñònh nghóa yeáu tính cuûa con ngöôøi theo kieåu moät "caên cöôùc tính" coù danh xöng, saéc dieän, chuûng toäc, soá hieäu (serial number).  Baát cöù ai chæ caàn coù moät kieán thöùc phoå thoâng veà Phaät Giaùo cuõng bieát raèng Phaät Giaùo khoâng duøng töø ngöõ vaø khaùi nieäm "linh hoàn" ñeå chæ caùi yeáu tính cuûa con ngöôøi.  Chuùng ta bieát laø Phaät Giaùo coù nhöõng töø ngöõ vaø khaùi nieäm nhö "taâm", "thöùc", "Phaät tính,", vaân vaân. Theo ñoù, yeáu tính hay chaân tính cuûa con ngöôøi coù moät lieân heä "duyeân khôûi", noùi moät caùch giaûn dò laø "hai chieàu" vôùi thöïc taïi cöùu caùnh maø trong Phaät Giaùo ñöôïc bieåu thò bôûi caùc khaùi nieäm nhö "Phaät" (khaùc vôùi "ñöùc Phaät"), "phaùp giôùi", "nieát-baøn", vaân vaân. Dó nhieân, nhö ñaõ ñeà caäp ôû treân raèng chaân lyù tuyeät ñoái chæ coù theå ñöôïc bieåu hieän baèng phöông tieän coâng öôùc, töông ñoái. Cho neân tuy raèng Phaät Giaùo khoâng ñònh nghóa "thöïc taïi tuyeät ñoái" baèng nhöõng phaïm truø höõu ngaõ (personal) theo kieåu moät ñaáng saùng taïo, Thöôïng Ñeá, "oâng giaø treân trôøi" (old man in the sky), Phaät Giaùo khoâng heà choái boû söï theå hieän höõu ngaõ cuûa thöïc taïi tuyeät ñoái.  Ví duï, trong Phaät Giaùo coù raát nhieàu Phaät vaø Boà-taùt.  Tuy nhieân, ñoù chæ laø "phöông tieän" maø thoâi. Nhöõng theå hieän coâng öôùc, töông ñoái khoâng bao gìôø coù theå goùi troïn ñöôïc toaøn theå thöïc taïi tuyeät ñoái.
Hôn nöõa, neáu Phaät Giaùo choái boû "linh hoàn" theo nghóa con ngöôøi chæ coù theå xaùc, cheát laø heát thì taïi sao Phaät Giaùo phaûi toán bao nhieâu moà hoâi ñeå xaây döïng trieát hoïc, vuõ truï quan, vaø ngöôøi Phaät Giaùo phaûi khoå coâng soáng ñaïo ñöùc ñeå laøm gì? Ñaây laïi cuõng laø moät tröôøng hôïp "neáu anh khoâng gioáng toâi laø anh sai."
Nhöõng nhaän ñònh treân chæ nhaém ñeå bieän luaän quan ñieåm raèng yù thöùc veà boái caûnh vaên hoùa laø ñieàu heát söùc thieát yeáu ñeå coù ñöôïc moät nhaän thöùc ñuùng ñaén veà toân giaùo, trong tröôøng hôïp naøy, Phaät Giaùo. Moãi toân giaùo ñeàu baét nguoàn vaø phaùt trieån töø moät neàn vaên hoùa ñaëc thuø.  YÙ thöùc ñöôïc raèng moãi neàn vaên hoùa coù caùc moâ thöùc (paradigms) khaùc nhau qui ñònh loái tieáp caän thöïc taïi cuûa noù seõ giuùp chuùng ta hieåu moät toân giaùo moät caùch ñuùng ñaén vaø coâng bình hôn.
Toâi khoâng nguï yù muoán noùi raèng toân giaùo chæ hoaøn toaøn laø moät saûn phaåm cuûa vaên hoùa vaø moät khi hieåu ñöôïc caùc moâ thöùc vaên hoùa ñoùng goùp cho vieäc phaùt sinh cuûa moät toân giaùo laø chuùng ta thaáy ñöôïc söï phi lyù cuûa noù.  Traùi laïi, toâi tin raèng hieåu bieát ñöôïc boái caûnh vaên hoùa môùi giuùp chuùng ta hieåu ñöôïc moät toân giaùo moät caùch chính xaùc hôn.  Tuy nhieân, coù hai söï kieän maø chuùng ta caàn löu yù laø söï lieân heä vaø thaùi ñoä ñoái vôùi vaên hoùa cuõng dò bieät töø toân giaùo naøy ñeán toân giaùo khaùc.
Xin ñöa ra ví duï sò dò bieät giöõa AÁn Giaùo vaø Phaät Giaùo. Trong khi AÁn Giaùo chuû tröông raèng dharma, hieåu nhö laø cô caáu cuûa vaên hoùa AÁn Ñoä, laø moät neàn taûng töï nhieân vaø vónh cöûu cuûa vuõ truï.  Cô caáu naøy bao goàm cheá ñoä giai caáp, caùc theå cheá xaõ hoäi, nghi leã toân giaùo, vaân vaân; trong khi theo Phaät Giaùo ñoù chæ laø nhöõng khaùi nieäm töông ñoái maø thoâi.
Loái tieáp caän naøy cuõng phaân bieät thaùi ñoä vaø quan nieäm veà thöïc taïi tuyeät ñoái vaø phoå quaùt tính.  Traùi vôùi (moät phöông dieän cuûa) AÁn Giaùo vaø moät soá toân giaùo khaùc, Phaät Giaùo khoâng thieát laäp phoå quaùt tính qua vieäc aùp ñaët moät ñaáng "thöôïng ñeá" (maø treân thöïc teá luoân luoân saëc muøi vaên hoaù) leân toaøn theå nhaân loaïi.  Phaät Giaùo, döïa treân kinh nghieäm khoâng döïa treân moâ thöùc vaên hoùa hay giaùo ñieàu (dogma), thieát laäp phoå quaùt tính qua thöïc taïi cuûa "taâm", "thöùc" hay "taâm thöùc".  Ñaây laø moät vaán ñeà phöùc taïp treân caû maët lòch söû laãn trieát hoïc khoâng theå giaûi thích caën keõ trong moät baøi vieát. Moät caùch heát söùc giaûn hoùa, theo Phaät Giaùo, ai cuõng coù theå hoâ haøo raèng "thöôïng ñeá" cuûa mình môùi laø tuyeät ñoái vaø cöù theá phaûn baùc laãn nhau.  Nhöng nhö chuùng ta ñaõ thaáy, caùi öu vieät tính maø moãi ngöôøi töï nhaän cho "thöôïng ñeá" cuûa mình, roát cuoäc chæ döïa treân giaù trò vaên hoùa vaø giaùo ñieàu maø thoâi.  Phaät Giaùo khoâng döïa treân (söï chaáp nhaän tuyeät ñoái tính cuûa moät neàn) vaên hoùa vaø giaùo ñieàu maø treân kinh nghieäm vaø nhaän thöùc (taâm).
Chính vì lyù do naøy maø Phaät Giaùo khoâng phaùt trieån ñöôïc ôû AÁn Ñoä, moät xaõ hoäi maø söï lieân heä giöõa toân giaùo (quan nieäm veà chaân lyù) vaø vaên hoùa coù moät lieân heä quaù chaët cheõ.  Noùi nhö theá khoâng coù nghóa laø Phaät Giaùo luoân luoân choái boû taát caû caùc giaù trò vaên hoùa ñaëc thuø vaø coù tính caùch phaûn khaùng (iconoclastic).  Treân thöïc teá chuùng ta thaáy Phaät Giaùo tuy gaàn nhö bieán maát khoûi AÁn Ñoä laïi phaùt trieån vaø coù aûnh höôûng ôû nhieàu khu vöïc vaên hoùa khaùc vaø hieän nay ngay caû ôû Taây phöông.  Ñoù laø chính nhôø thaùi ñoä khoâng tuyeät ñoái hoùa caùc giaù trò vaên hoùa cuïc boä nhöng ñoàng thôøi cuõng khoâng chuû tröông ñaøn aùp vaø huûy dieät vaên hoùa.
Phaät Giaùo yù thöùc ñöôïc raèng caùc cô cheá vaên hoùa chæ laø thaønh phaàn cuûa caùc phöông tieän coâng öôùc töông ñoái ñeå nhaän thöùc thöïc taïi hay chaân lyù tuyeät ñoái voán tuy phaûi ñöôïc bieåu thò qua nhöng sieâu vieät caùc hình thöùc töông ñoái.  Phaät Giaùo coù khaû naêng ñeå thöïc hieän thaùi ñoä naøy.  Baát cöù ngöôøi Phaät töû naøo cuõng bieát raèng chaáp tröôùc vaøo quan ñieåm (view) duø laø quan ñieåm ñuùng cuõng bò xem laø sai laàm. Ai haàu nhö cuõng nhôù lôøiù phaùt bieåu cuûa ñöùc Phaät trong Kinh Kim Cöông raèng: "Phaùp thöôïng öng xaû haø huoáng phi phaùp."
Ngaøy nay vaên hoùa nhaân loaïi ñaõ tieán qua moät giai ñoaïn khaùc vaø nhö Robert Thurman, hoïc giaû haøng ñaàu veà Phaät Giaùo Taây Taïng vaø giaùo sö toân giaùo hoïc ôû Ñaïi Hoïc Columbia, coù laàn phaùt bieåu:  "Chuùng ta khoâng caàn moät chieán tranh toân giaùo nöõa." Ñaùng tieác thay chæ caàn nhìn chung quanh laø chuùng ta chöùng kieán ñaày raãy nhöõng thaùi ñoä vaø haønh ñoäng cuoàng tín, kyø thò, vaø kieâu ngaïo vaên hoùa.
Toâi tin raèng thaùi ñoä "khoâng chaáp tröôùc vaøo quan ñieåm", coù theå hieåu laø thaáy ñöôïc töông ñoái tính cuûa caùc moâ thöùc vaên hoùa, khoâng nhöõng giuùp chuùng ta hieåu toân giaùo moät caùch ñuùng ñaén hôn maø coøn giuùp chuùng ta bao dung hôn.
Tuy nhieân, bao dung khoâng coù nghóa laø noâng caïn chaáp nhaän baát cöù caùi gì ngöôøi khaùc aùp ñaët leân mình.  Caâu noùi maø chuùng ta thöôøng nghe nôi nhöõng ngöôøi Phaät töû Vieät Nam raèng "ñaïo naøo cuõng daïy ngöôøi laøm laønh laùnh döõ" coù theå ñöôïc dieãn dòch ra thaønh nhöõng thaùi ñoä vaø haønh ñoäng chuû baïi, noâng caïn, thuï ñoäng, vaø hôøi hôït.  Bôûi vì phaûi yù thöùc ñöôïc raèng ngay chính khaùi nieäm "laøm laønh" cuõng dò bieät töø moät toân giaùo naøy ñeán moät toân giaùo khaùc. Coù toân giaùo "laøm laønh" bao goàm caû vieäc gieát nhöõng keû "ngoaïi ñaïo" (infidels) vaø tieâu dieät vaên hoùa cuûa ngöôøi khaùc ñeå vinh danh thöôïng ñeá cuûa mình. Trong khi ñoái vôùi Phaät Giaùo saùt sinh laø ñieàu tuyeät ñoái sai laàm.  Duø cho laø saùt sinh ñeå töï veä ñi nöõa, ngöôøi phaïm giôùi saùt vaãn phaûi phaàn naøo chòu haäu quaû cuûa aùc nghieäp naøy. Laïi nöõa, neáu nhö "ñaïo naøo cuõng toát" thì taïi sao ñöùc Phaät khoâng chaáp nhaän AÁn Giaùo cho xong ñi, maø phaûi ñöa ra moät theá giôùi quan khaùc laøm gì?
Noùi toùm, chuùng ta ai cuõng coù quyeàn choïn moät theá giôùi quan thích hôïp nhaát cho mình vaø coù can ñaûm chaáp nhaän söï dò bieät.  Khoâng phaûi heã cöù ai khaùc mình laø ñeàu ñaùng bò leân aùn hay ñaøn aùp.  ÔÛ ñaây chæ xin nhaéc laïi lôøi cuûa nhaø hoïc giaû quaù coá veà toân giaùo hoïc Ninian Smart raèng:  "Toâi ñuùng, khoâng coù nghóa laø anh sai."  Toâi nghó Arvind Sharma, moät hoïc giaû AÁn Giaùo, ñònh nghóa bao dung moät caùch hôïp lyù nhaát:  Bao dung laø söï chaáp nhaän caùi bao dung cuûa ngöôøi khaùc chöù khoâng phaûi laø söï chòu ñöïng caùi baát bao dung cuûa hoï.  Vaø neáu nhö trong ñôøi soáng coâng öôùc coù khi caàn phaûi ñöông ñaàu vôùi nghòch caûnh, toâi chuoäng nguyeân taéc "dó tröïc baùo oaùn" cuûa Khoång Töû hôn laø nguyeân taéc "dó ñöùc baùo oaùn" cuûa Laõo Töû.

VAÊN HOÙA VAØ NHAÄN THÖÙC VEÀ PHAÄT GIAÙO