Tam Hon Vi Tha

TNH TRANG PHAT GIAO 

NAM HAN

Tran Truc-Lam

Qua ban tin cua hang PBS gan ay th ngay nay dan Han  Nam Trieu Tien co khoang 48 trieu ngi ma 1/3 t nhan la tn o Ki-to, ieu vt qua s mong c cua cac nha thiet ke chnh sach cua tay phng v mot the ky trc ton giao nay van con qua xa la vi dan ban a. Tng t nh cac nc khac  ong va ong nam A chau, ton giao truyen thong cua Han quoc von la Nho va Phat giao.

Roi them bai quan iem cua Tania Campbell hoi thang 03, 2007 ang tren bao ien t OhmyNews-Korea di ta e Lieu ky nghe du lch co cu c Phat giao tai Han quoc khong? cho rang nam Han ngay nay la mot x vi a so dan theo Ki-to giao, chu yeu la Tin Lanh, trong khi Phat giao von co mot thi hng thnh nay ang b lu m dan. Qua y kien cua Campbell th so tn o Tin Lanh chiem 41% dan so toan quoc (nam Han). Con so lng Phat t gom nhieu Tong phai khac nhau cua Phat giao Han quoc th ang giam dan, t gan nh 100% trc kia, nay giam xuong the tham ch con khoang 15% dan so.

Qua bai bao, ta thay tac gia ch ro: T sau e nh The chien, Han quoc vt tien va tr thanh mot quoc gia phat trien vi hai tieu ch ch ao la vat chat va tieu thu. Tin Lanh, ton giao cua lc lng (giai phong) My trong chien tranh Trieu Tien, (va nay c dung lam chu thuyet oi au vi Cong San Bac Han), a thch hp kht khao vi hai ac tnh gia trng va bao thu cua xa hoi Han quoc. Tin Lanh a c on nhan nhiet tnh, va he qua la cac hoi thanh ban a a thiet lap nhng quan he mat thiet vi cac phong trao truyen giao cua My. Hien nay, Hoi thanh Tin Lanh ln nhat the gii la hoi thanh Youido Full Gospel Church  thu o Han Thanh (Seoul), vi khoang 800,000 tn o va mot ngan sach len en 100 trieu My kim, la mot lc lng co uy the, loi keo c ca nhng nha lanh ao truyen giao Tin Lanh lay lng t nc ngoai en giang. Va ng ranh gia ton giao va chnh tr  Nam Han v vay cung rat l m.

Trong mot bai bao khac tren trang ien NewsHour ngay 28 thang 2, 2007, Giam Muc Chong Gil Hong, qua thong dch vien, cho rang mot the ky trc chang co mot tn o Ki-To nao tren at Han ma nay lai chiem hn 1/3 dan so Nam Han nh nhng hoat ong tch cc cua cac to chc truyen giao cua My va ban a. Ong ta bao khi ong con tre GDP cua Trieu tien ch bang x Congo ma nay la mot nc ky nghe giau co. Ong cho o la phep la t Chua mang en bi nhng oan truyen giao Tay phng.

Cung la la  Nam My cac to chc truyen giao Tin Lanh cua My cung a tng hoat ong o at bao nhieu nam tri ma khong em lai ket qua mong muon, dan chung a ngheo con ngheo them. Hay la dan Nam Han la mot nhom dan c Chua chon nh dan Do-Thai  Trung ong? Hay dan Phat giao Han Quoc thieu to chc khong oi khang manh bang dan nam My Latin cong giao?

Trc khi at nc b chia oi, thu o Bnh Nhng (Pyongyang) cua Bac Han la mot trung tam truyen ao quan trong cua Tin Lanh, a co luc Bnh Nhng c goi la Jerusalem cua Phng ong. Ngay nay  mien Bac ch co khoang 10 ngan tn o Tin Lanh, va 4 ngan tn o Cong giao La Ma; con ai a so 60% cua dan so tren 23 trieu ngi theo cac tn ngng truyen thong la Phat giao va Khong giao. Hien cac to chc Tin Lanh  Nam Han ang tm moi cach va xam nhap len lut vao Bac Han e truyen ao, giup a ngi vt bien e ao tao va s dung tai xam nhap sau nay, va cong khai tr giup kinh te, thc pham va thuoc men hau anh hng en xa hoi Bac Han; trong khi chnh quyen My lai ho hao bac tien hoac phong toa co lap Bac Han trong viec pha dep cac lo nguyen t  ay.

Nhng theo thong ke cua chnh phu Nam Han vao nam 2003 cong bo cho thay 46% dan so nhan la khong theo ao nao (hay lai la loi tra li quen thuoc cua dan mien Nam Viet Nam la ao ong ba?), 27.3% theo Ki-To giao va 25.3% theo Phat giao. Vay th con so nao chnh xac hn?

Lc s Han quoc:

Han quoc con goi Trieu Tien la mot lanh tho nho be, nhn chung co dang mot con tom au  pha bac uoi  pha nam, nam gia nhng cng quoc khong lo: Trung Quoc  man tay bac, Nga  man ong bac va Nhat lai boc  pha ong nam chan ng ra Thai Bnh Dng, cho nen dan Han phai luon oi pho vi nan ngoai xam. Ten "Korea" (Cao Ly) co nguon goc t thi ai Goryeo. Goi theo tieng Bac Han la Choson'gul; Hanja; cai tien: Joseon; theo loi McCune-Reischauer: Choson. Con theo Nam Han la Hangul; Hanja; cai tien: Hanguk; theo loi McCune-Reischauer: Han'guk.

Nhieu bang chng khao co cho thay a co tho dan song  ban ao Trieu Tien khoang 700 ngan nam trc vao thi o a co (Paleolithic). o gom tm c sm nhat co tuoi khoang 8 ngan nam TTL, ma thi o a mi (Neolithic) th c nh la khoang 6 ngan nam TTL. Theo truyen thuyet Dangun th dan Han goc Altaic t nhng thao nguyen Mong Co di dan en ban ao Trieu Tien roi pha lan vi nhng giong khac qua xam lang hay tan c  man Bac Man Chau (Manchuria), Mong Co va Trung Hoa roi lap nen x Gojoseon vao khoang 2333 TTL.

Kinh o ban au c dng len gan bien gii Man Chau, ve sau c di en Bnh Nhng (Bac Han ngay nay). Nam 108 TTL nha Han  Trung Quoc diet vua Wiman Joseon va at bon quan thai thu cai tr  Liaoning. T nam 75 TTL cho en nam 313 TL th ch con mot thai thu. Trong co th Trung Quoc, Tieu Tien a c ta nh la sn ha cam tu nh c an bang voc lua ["Rivers and Mountains Embroidered in Silk"].

Dan toc Han tng oi thuan chung va noi cung ngon ng, giong dan toc Viet. Nhom thieu so gom khoang 20 ngan goc Han song  Nam Trieu Tien; va mot so khac goc Han va Nhat  Bac Trieu Tien. ac biet co nhom thieu so ngi Viet di dan t the ky 11 va 12 song  ca hai mien. Ngi Han thch dung vai mau sac s mang anh hng cua Mong Co.

Noi chung th van hoa Han cung giong nh nhieu quoc gia ong va ong Nam A eu chu anh hng van hoa Trung quoc kha sau am. Dan Han v the a tiep nhan va sa oi loi viet Han t thanh he "hanja" vao the ky th 2 TTL (ta nh ngi Viet co he ch Nom). He nay en the ky 15, di trieu ai vua Sejong c thay the bang he hangul nh ta biet ngay nay.

He ch viet Hangul chu yeu mn cach viet cua ngi Han c cai tien, co 24 ch goi la jamo, trong o co 14 phu am va 10 nguyen am. Ve sau, t khi tiep xuc vi ngi Au chau lai co loi viet da vao mau t La Ma nhng khong c pho thong ma ch thu hep  cac thanh pho ln cua Nam Trieu tien.

Van chng Han c phan lam hai loai: 1) Co ien: ke t the ky th 2 TTL cho en trieu Joseon cham dt. Loai nay gom nhng chuyen, th, van, huyen thoai va co tch dan gian c viet vi loi ch hanja; pha tron vi anh hng cua Nho, Phat va Lao giao en t Trung quoc. 2) Hien ai: c viet vi loi ch mi hangul nen c pho cap en dan gian. Ch en hau ban the ky 19 van hoc hangul mi chiem the thng phong. Nhng lai gap thi nhieu nhng chien nan lien mien en thi ky chien tranh Trieu tien nen van hoc Han xoay quanh nhng noi au tang toc tan pha cua dan toc b chia la, cung s sup o cua nhng gia tr van hoa co truyen.

Tam trieu lan th nhat (con goi la Tam Quoc):

Vao au thien nien ky th co 3 trieu ai ton tai  ban ao Trieu tien la Goguryeo, Silla, va Baekje, c s goi la Tam trieu th nhat cua Han quoc. Goguryeo  pha bac la x rong nhat va hung manh nhat sau khi anh bai c thai thu cua Han va thon tnh cac tieu quoc la Buyeo, Okjeo, Dongye va Gojoseon. V giap gii vi Trung quoc nen Goguryeo luon phai ng au vi nha Tuy va nha ng. X Baekje  pha tay nam khi au t vung at Seoul ngay nay roi at cao iem vao the ky th 4. X Silla  pha ong nam von co nhat nhng lai phat trien cham nhat.

Phat giao t Trung quoc c truyen vao Han quoc au tien  pha bac qua x Goguryeo vao nam 372 TL, roi lan dan en cac x Baekje vao nam 384 va Silla vao the ky th 5; t o a anh hng sau xa en van hoa dan toc Trieu tien. Vua Asin (392-450) cua Baekje rat ham mo ao Phat; en trieu vua Song (523-554), co cao tang ten la Kyomik, sau khi cau hoc  An o a mang ve nc nhieu ban kinh mi. Ngai con la v To cua mot trong nhng tong phai Phat giao noi danh tai Trieu Tien. au nam 530, mot so tang s Han a i truyen ba Phat phap sang Nhat Ban. [theo "Korean Buddhism Basis of Japanese Buddhism," Seoul Times, June 18, 2006; "Buddhist Art of Korea & Japan," Asia Society Museum; "Kanji," JapanGuide.com; "Pottery," MSN Encarta; "History of Japan," JapanVisitor.com.]

 Silla, en trieu vua Pophung (514-540) th Phat Giao mi c cong nhan la quoc giao. en trieu vua Chihung (540-575) th cho xay dng trng Phat Giao Hwarangdo e ao tao nhan tai e ra phuc vu cho nc nha. Cung trong thi ai Silla, nhng tac pham nghe thuat va kien truc Phat giao co gia tr bat au xuat hien, chang han nh tng a Phat Thch Ca  Kyongju va chua Hwangnyong. Vao nam 633, trieu nh a cho xay dng ai thien van Cheomseongdae cao 9 thc, c xem la co nhat cua nhan loai va van con ton tai en ngay nay.

Silla thong nhat (668-892):

Trong 3 the ky th 5, 6 va 7 Silla bat au banh trng, trc het lien minh vi nha ng cua Trung quoc vao nam 660, anh chiem Baekje roi Goguryeo; sau uoi c quan ng va thong nhat c Trieu tien vao nam 668; bay gi s goi la Silla thong nhat.  the ky th 7 va 8 th ngi A rap a en Silla buon ban va nhieu ngi a  lai nh c. Trong giai oan hng thnh cua Silla, Phat Giao cung c phat trien manh me theo. Nhieu chua, thap, tng Phat va cac tac pham nghe thuat Phat Giao a c xay dng. Phai Hoa Nghiem, Phap Hoa, Tnh o, Thien Thai va Thien tong a c du nhap. Nhng ban in co nhat cua nhan loai la ban Kinh Phat Jikji, a c in tai Silla vao khoang 750-751. Co ngi cho rang ban nay con co hn ban in Kinh Kim Cang  Trung quoc.

Tam trieu lan th hai (892-936) va Thi ai Cao Ly, Goryeo (936-1392):

en cuoi the ky th 9 th Silla bat au tan ra dan en thi ky Tam trieu th hai t nam 892 en 936. Nc Han lai c tai thong nhat di thi Goryeo va keo dai en the ky 14 (936-1392), va t ay c goi la Cao Ly. Di thi Goryeo Han a co nhng tien bo ky thuat ang ke nh loi in di ong bang bang sat au tien cua nhan loai do Chae Yun-ui sang che vao nam 1232; o s cua Trieu tien a noi danh va rat c a chuong. Cac nganh nghe thuat co truyen nh trang men, det lua, lam giay va uc gm kiem cung tien bo cao.

Trong thi ky nay Phat giao van la quoc nhng nghieng dan ve cung bai le nghi ma xa dan thc hanh giao phap. a co nhieu cao tang phat ong nhng cuoc chan hng ang ke la ngai Ui-chon (Ngha nh: 1055-1101), con trai cua vua Munjong (Minh Ton: 1047-1083), sau khi tham hoc  Trung quoc a mang ve cho Trieu Tien bon ngan kinh sach u loai, nh o bo ai Tang Kinh bang tieng Han (Korean Tripitaka) a c ket tap vao the ky th 11. ay la mot trong nhng thanh cong rc r cua Phat giao di trieu ai cua Goryeo. Ngi ta ghi nhan rang cong trnh v ai nay a c thc hien rong ra trong 16 nam e hoan thanh gom 52.382.960 ch, trong 6791 quyen. Bo ai Tang Kinh Trieu Tien trc het a c bao quan tai Tang Kinh Cat tai chua Kang-Wha. Trong mot cuoc hoa hoan tai chua bo kinh b chay mot phan; sau c vua Kojong (Cao tong: 1213-1259) cho tai tao va a ve cat gi trong chua Hai An (Haein-sa) cho en ngay nay.

Sau co thien s Chi-nul (Tri Not: 1158 - 1210) ngai a khai sn chua Songgwang, mot ngoi to nh cua tong phai thien tren nui Chogye (Tao Khe). en thi thien s Tae-go (Thai Co: 1301-1382), ngai a thong nhat chn tong phai thien khac thanh thien phai Tao Khe (Chogye), van con duy tr cho ti ngay hom nay.

Trieu Joseon (hay Choson: 1392-1910):

Nam 1253 nha Nguyen Mong co xam lang Han lam cho trieu nh suy yeu. Nam 1392, tng Yi Seong-gye lat o trieu Goryeo va lap nen trieu Joseon (hay Choson) keo dai tren 5 the ky (1392-1910). Di trieu vua Sejong (1418-1450) cac nganh hoc thuat cua Han cang c phat trien them. ong ho nc Jagyeokru mot cach chnh xac a c Jang Yeong-sil sang che nam 1434; Khoa thien van at cao iem v du cach tnh qu ao cua cac thien the e lam lch Chilchongsan c hoan thanh nam 1442; He Han ng Hangul c sang tao va pho thong hoa nam 1443; Loi o lng nc ma hay mc song a c phat kien di trieu Heo Jun. Cung di trieu nay mot y s trong trieu a viet mot bo y hoc co truyen Han co ten la Dongeui Bogam a c y gii Trung quoc anh gia rat cao.

Rieng ve ton giao th co s chuyen bien ang buon cho Phat giao. Hnh nh anh hng chnh tr  Trung quoc cung lan en Trieu tien nen mot vai v vua cua trieu ai Joseon bai xich Phat giao va nga theo phai Tan Khong giao. Ho cam cho xay dng chua chien gan thanh pho ma phai di vao chon tham sn cung coc; nhieu ngoi chua con b pha huy, tang s b bac ai. Tuy vay dan chung van gi vng niem tin oi vi Phat Phap, va nghieng ve Tnh o tong.

Nhat ban xam lang Han quoc lan th nhat (1592-1598):

Nam 1592 Nhat ban xam lang Han, mai en 1598 quan Nhat mi b ay lui vi s tr giup cua nha Minh  Trung quoc. Trong thi ky nay, chong giac xam lc la nhiem vu hang au cua toan dan nen ngay ca tang s Phat giao cung nt long tham gia. Chuyen ke co thien s So-san (Tay Sn: 1520-1604) 72 tuoi, a cung ngi e t la Sa-myong (T Minh ng: 1544-1610) chieu mo 5 ngan tang binh a tham chien. Sau khi quan Nhat that tran, thien s T Minh ng a dan au mot phai oan ti Nhat Ban vao nam 1604 e ky mot ban hoa c gia hai quoc gia.

Nhat ban xam lang Han quoc lan th hai (1910-1945):

Trong nhng nam au the ky 17, Han lai b nha Thanh Man chau uy hiep. en 1870 th Nhat ban muon nhanh chan hn, bat au dom ngo en Trieu tien. Nam 1895 Hoang hau Myeongseong ang cai tr Han quoc b am sat bi tay ngi Nhat. Nam 1910 Nhat ep Trieu tien ky hiep c sap nhap [the Japan-Korea Annexation Treaty] e Nhat mn c chiem at Han; nhng hiep c ch c ky bi noi cac ch khong phai vua Han. Cuoc noi day bat bao ong cua dan Han chong lai s chiem ong cua quan Nhat b an ap am mau qua cuoc bieu tnh vao ngay 1 thang 3 nam 1919, trong o c tnh co 7 ngan ngi Han b canh sat va quan Nhat giet. Trong thi ky e nh the chien dan Han lai con b Nhat cai tr da man; 5 trieu ngi ep lam lao ong trong nam 1939; hang van thanh nien Han phai lam lnh Nhat; khoang 200 ngan phu n Han b ep lam no le tnh duc cho lnh Nhat trong thi ky chien tranh; ngon ng Han b cam x dung trong hanh chanh; ngi Han b ep oi thanh ten Nhat. Nhat con huy diet van hoa Han tram trong. Trong mot cuoc ieu tra cua chnh phu Nam Trieu tien cho thay co 75,311 tai san van hoa, a so la cua Phat giao a b lay mat khoi Trieu tien; trong o 34,369 tm thay  Nhat va 17,803 tm thay  Hoa Ky. Gan ay, chnh quyen nam Trieu tien a co nhng cuoc thng thuyet vi cac quoc gia tren e oi lai nhng bao vat nay.

Trong thi ky Nhat chiem ong Trieu Tien, mac du Phat giao van c tha nhan va ung ho bi chnh quyen Nhat Ban, nhng cac tong phai Phat giao ban x khong c t do phat trien va tang s c khuyen khch lay v. V tru tr cua moi chua phai c chnh quyen Nhat  a phng bo nhiem.

Chia Cat at Nc (1948 en nay):

Khi Nhat b ong minh anh bai vao nam 1945, th Trieu tien lai b cac tan cng quoc la My va Lien Xo chia cat lam hai nc theo v tuyen 38 vao nam 1948, va cho dng len cac the che chu s chi phoi cua mnh. Cuoc chien tranh Trieu tien bat au t thang 6, 1950 khi au bang cuoc xam lang bac Trieu tien cua quan oi My keo dai en thang 7 nam 1953 sau khi quan Trung cong tiep tay Bac Han ay lui c quan My xuong v tr cu. Qua cuoc chien nay at nc Trieu tien b bom an tan pha tang hoang chang khac g chau Au  ai chien the gii 2 va Viet nam t 1945-1975.

Chuyen dong ho Ly goc Viet  Han quoc:

Mot s tnh c cua lch s a a hai dan toc Han va Viet them gan bo, khong phai v mot bo phan cua quan oi Nam Han, la s oan Bach Ma, di ap lc cua My a qua tham chien  nam Viet Nam trong nhng nam 1960s (tng t nh ngay nay phai tham gia cuoc chien  Iraq vay); ma la cau chuyen ve hau due cua nhng oan quan va dan di tan bang thuyen hay goi theo cach noi ngay nay la thuyen nhan theo chan cac hoang t nha Ly vao cac the ky 12 va 13. Hau due ho Ly  Han quoc hien nay co t hai chi goc:

Dong th nhat: Hau due Kien Hai vng, hay ho Ly Tinh thien  Nam Han. Khi vua Ly Than Tong cua ai Viet bang ha vao nam 1138, Thai-t Thien To con be nga (ve sau len ngoi la Anh tong), trieu than muon ton con cua Thanh Quang hau la Ly Dng Con len noi ngoi. Cuoc tranh quyen trong dong ho Ly dien ra rat gat gao. Nam 1150 v cua vua Ly Than Tong la Cam Thanh Thai Hau cay nh tnh nhan la o Anh Vu (cau cua vua Than Tong), giup tieu diet het cac ch thu va a giet het tong toc cua cac hau Thanh Khanh, Thanh Chieu, Thanh Hng. Bay gi Ly Dng Con, tc Kien Hai vng (Lee Yang Kon), ang la o oc Thuy-quan, a em gia thuoc xuong chien thuyen lu vong. Ve sau nay mi biet la ho a en nam Han an toan va lap nen dong Ly Tinh-thien  Han quoc. Ngay nay diong ho Ly Tnh thien song tai Nam-han tuy t, tong so cha qua ngan ho, nhng ho eu la nhng ngi thanh cong xuat sac trong lnh vc khoa hoc, ky thuat, thng mai, ky nghe.

Dong th nh: Hau due cua Kien Bnh vng Ly Long Tng, hay ho Ly Hoa-sn (Hwasan)  Bac Han quoc. Dong nay ti Trieu tien sau giong ho Ly Tinh Thien 76 nam. Hoang-t Long Tng, con th 7 va la con ut cua vua Ly Anh Tong do Hien-phi Le My Nga, sinh vao nien hieu Chnh-long Bao-ng th 12 tc nam 1174.

Nam 1226, trieu Ly b lat o; Thai-s Tran Thu o ang tm cach am hai dong doi nha Ly con lai a khien Ly Long Tng, luc bay gi la than vng duy nhat nam nhieu quyen hanh, tc Kien Bnh vng, phai mang gia quyen, tong toc may ngan ngi, mang theo o te t keo oi thuy quan thc hien cuoc di c bang ng bien.

Truyen ke sau hn mot thang lenh enh tren bien, th gap bao. Ham oi phai dng lai mot ao (ai-loan?) roi tiep tuc len ng. Mot trong cac con cua vng la The-t Ly ang Hien cung v con  lai ao. V the ma ngay nay lai co tin on la tong thong Ly ang Huy cua ai Loan la hau due.

Mua thu nam 1226, ham oi cua Ly Long Tng a tap vao ca bien Ongjin-gun (Khang Linh), tnh Hwanghae (Hoang Hai) thuoc pha ong bac ban ao Trieu Tien. am thuyen nhan a c vua Kojong (Cao tong: 1192-1259) cua vng quoc Goryeo tan tnh giup  va a nh c tai  Ung-tan phu Nam-tran sn (Chin-sang). Ni ham oi tap vao, dan chung goi la Nak-nac-wac co ngha la Ben cua khach phng xa co o te t. Toan bo oan thuyen con hn mot ngan ngi song sot eu lay ho Ly e to long trung thanh va biet n Ly Long Tng.

Thang 7 nam 1253 i vua Cao-tong Han quoc nam th 40, quan Mong-co xam lang Cao-ly. Thay tnh hnh Cao-ly nguy ngap, Kien Bnh vng en gap Thai-uy Han la Vi Hien Khoan xin tiep tay chong Mong. Vng ci bach ma ch huy cuoc chong gi thanh tr. anh nhau suot 5 thang, quan Nguyen b bai; Trieu nh khen ngi Ly Long Tng, phong cho vng lam Hoa-sn tng quan. Lai cho oi ten ngon nui ni vng c ngu la Hoa-sn. Nha vua sai dng bia ghi cong vng tren nui Hoa-sn. Ngay nay tren ngon oi Julbang thuoc xa o-mon (To-m-ki) cach nui Hoa-sn 10 cay so ve pha Tay con lang mo ngai va con, chau cho en ba i.

Tng truyen mot ao binh thien chien do Vng huan luyen, tr thanh ao binh bao quoc, i no sang i kia eu lay ten la Bach-ma. Ve sau ten nay a c at cho mot s oan sang tham chien  Nam Viet Nam trong cuoc chien tranh Viet-Nam.

Tong-thong Ly Tha Van cua ai-han la hau due i th 25 cua Kien Bnh vng Long Tng. Cho en nay, giong ho Ly Hoa-sn truyen trai 28 i, a so  Bac Han.

Chuyen Tin Lanh  A chau:

Chuyen g a xay ra ve hien tng ao Tin Lanh tran lan  Han quoc? Nao co phai v tin lanh t Thien Chua a gay an tng manh en noi a so dan Han oi ao? Chang can tm au xa, ngay trong ban tin a noi ro rang nhng nha truyen giao My thuoc phai Presbyterians a en Trieu tien vao nhng nam cuoi cua the ky 19, roi ngam yem tr dan Han chong lai quan chiem ong Nhat ma gay c anh hng vi cac nha chnh tr Han, roi t o tha ho banh trng quyen lc qua ng truyen giao. Ho bat au xay dng trng hoc cac cap, benh xa, benh vien vv... va tm moi cach e trc het cai ao cho nhng gia nh quyen the nhat trong xa hoi, lam cho ho bam lay vao s che ch cua cac the lc tay phng ma duy tr a v cua mnh. Ho con tm cach a nhng dong ho nay nam c quyen lanh ao trong nc. Cung v s thuyet phuc cua nhng oan truyen giao nay ma nam 1950, chnh phu My dnh lu vao cuoc chien tranh Trieu tien roi ong quan  Nam Han, nh vay ma ay manh viec banh trng cua Tin lanh  vung nay. e duy tr s hien dien hp phap cua My tren at nc Han, lan ranh quoc  cong c vach ra va do nhu cau chnh tr , cac chnh phu Ki-to Nam Han danh nhieu thuan li cho Tin Lanh, xem ton giao nay nh thanh ong cua y thc he chong Cong san. Ngay ca tong thong Kim Young-Sam, mot tn o Tin Lanh ngoan ao, vao thap nien 90s, a cho di tng Phat c an v lau i trong Dinh Tong thong ra khoi cong oc nay.

Cac cng quoc tay phng qua bao thi ai eu ap dung chu thuyet huy diet hoan toan cai cu de xay dng cai mi Li dung chien tranh tan pha  cac nc yeu e co c hoi xam lang van hoa va ton giao. Cai mo hnh ay hien cang thay ro  cac nc nho t Trung ong sang A chau. Nc nao cang b tan pha nhieu th c hoi xam nhap va xoa bo van hoa ban a cang cao.

Hay so sanh Nhat va Han quoc. Du Nhat b ai bai sau the chien, nhng s tan pha ch gii han  hai thanh pho Hiroshima va Nasagaki do bom nguyen t tha xuong, phan ha tang c s quoc gia khong b xao tron may nen s xam lang van hoa cua My khong tran ngap. Ngc lai  Trieu Tien, s tan pha do chien tranh hau nh lan tran khap nc, oi kem khap ni, nhan dan tuyet vong. Luc ay la c hoi ngan vang cho cac oan truyen giao Tin Lanh ra tay. Con phep la cu roi nao sanh bang?

Nhieu ngi ca tung s chuyen mnh nhanh chong cua Nam Trieu Tien, Nhat Ban va ai Loan khi xay dng mot nen kinh te phat trien t ong tro tan o nat cua chien tranh, nhng xet sau vao mi thay ay ch la hien tng i song vat chat ben ngoai. Con ngi con can mot niem t hao dan toc va van hoa sau xa e ton tai.

S song quay cuong theo i song vat chat, ma thieu t chu ay a tao ra mot ap lc nang ne oi vi moi thanh vien trong xa hoi va ty le t van  Han quoc va Nhat ban cang ngay cang tang cao mot khi khong chu ng noi sc ep rat ln t s canh tranh tren con ng mu sinh, lap nghiep. Khong ch co nhng ngi that nghiep, ngheo kho, mac n mi b ap lc t s tac ong nay, ma ca nhng ngi giau co, thanh at va noi tieng, va ca gii tre Han Quoc cung t huy hoai i mnh v chan song.

Theo mot thong ke hoi nam 2005 cua To chc Hp tac va phat trien kinh te (OECD), ty le t van  Han Quoc a tang len en 24,7/100.000ngi, tr thanh quoc gia ng au the gii ve van nan nay; ke en la Hungary vi 22,6 va Nhat Ban 20,3; trong khi My ch co 10,2. Trong nam 2005 a co en 14.011 vu t van, va la tuoi cao nhat la 20-30; nghch ly hn na la nh vao nen kinh te cong nghe thong tin phat trien ma nhieu cai chet c ru re tap the qua internet. Theo bac s Lee Hong-shick, mac du co nhieu khac biet ve ong c t sat, nhng hau het cac trng hp eu co mau so chung la stress va ap lc trong mot xa hoi tien bo, ma vai tro cac hoi thanh Tin Lanh cung anh bo tay.

Cac gng mat Muc s noi danh cua Trieu tien eu khong t th nhieu eu dnh lu en nhng hoat ong kinh tai cua gii tai phiet va cac nhom cc hu  My. Ton giao hay keu gao ten Chua ch la vo boc em ai cho nhng hoat ong tranh danh tien tai va quyen lc rong ln hn  the gian.

Hay neu ra mot trng hp noi bac ien hnh: Co le chung ta khong quen mot muc s Han noi tieng  Hoa Ky la Sun Myung Moon. Tn o cua ong ta c My goi la Moonies (va co ngha en la Monies  tien bac). Ong ta nay a 87 tuoi. Ong Moon sinh  Pyung Buk-do, tnh Pyongan, Bac Trieu Tien vao ngay 25 thang 2 nam 1920, la th 2 cua 8 ngi con trong gia nh ong Moon Kyung-yoo. Gia canh vo cung ngheo kho. Khi 10 tuoi theo Tin Lanh phai Presbyterian.

Ong ta chnh thc ang ky thanh lap Unification Church  Seoul vao nam 1954. Moon bat au lam phep chu hon tap the t nam 1960, sau khi lay v lan th hai, Hak Ja Han. Lan au cho 3 cap vao nam 1960, va lan cuoi 360 ngan cap vao ngay 15 thang 8 nam 1995. Con so nay c hoi ao UC cua ong neu ra, nhng b nhieu ngi cho la hoang tng noi khoac.

Moon en My nam 1971, luc ay ong ta a la trieu phu s hu khoang 15 trieu o-la qua nhieu c s thng mai san xuat  Trieu tien va Nhat ban. Ong nh hoat ong kinh tai tng t  My nhng that bai. Du vay a mua c t The Washington Times va t o tuyen truyen anh bong cho nhng hoat ong truyen giao cua ong ta  My, c goi la International One World Crusade hay IOWC ke t nam 1973. Moon tuyen bo co hn mot ngan to chc ngoai vi  Hoa Ky, va a dung tien bac e gay anh hng tren gii truyen thong, cac to chc Ki-to hu phai, va ca noi bo ang Cong Hoa.

The nhng nam 1982 Moon b ket an gian lan thue va  tu 11 thang  Danbury Prison. Sau khi ra tu, vi tai san khong lo cua Unification Church, nam 1990, Moon va UC a to chc 3 hoi ngh truyen giao tai Lien Xo, vi s thoa thuan cua Mikhail Gorbachev va di ap lc cua gii tai phiet My, a mang lai mot so ln o-la cho kinh te Nga ang kiet que.

Nam 1991, Moon c phep ve vieng sinh quan  Bac Han va tiep kien chu tch Kim Il Sung, d nhien la vi mon qua o-la o so mang theo. Tuy vay, giao hoi UC cua Moon hien van con co anh hng ln  My va Han.

Lc qua tieu s cua mot muc s rao giang tin lanh tieu bieu  Han quoc ngay nay e moi ngi anh gia c s khac biet gia ao c gii hanh vi ky nang xao thuat va tham vong quyen lc tien bac trong viec truyen ao. Trieu Tien la at th nghiem cua cac to chc Tin Lanh  My, va t ay dung lam mau mc va s dung cac muc s ban a chen sau vao cac nc Phat Giao khac quanh vung nh Thai Lan, Sri-Lanka, Nepal, Myanmar v..v

(LTS. Hien nay, trong vu phai oan truyen giao Tin Lanh Han quoc i cu tr tai A Phu Han b bat lam con tin lam son sao d luan Nam Han. N phong vien Jennifer Veal tren bao Time a viet la a co 16 ngan ngi Han i truyen giao tren 150 quoc gia tren the gii be ngoai la nghien cu sinh hay buon ban, hay lam viec xa hoi e tranh b tu ve toi truyen ao. Cuoi bai bao, muc s Shin oan chac rang loai truyen giao ma ong goi la truyen giao quay phim  truyen giao loi quay phim chup hnh mang ve hau x dung nhng hnh anh nay e quyen tien  co le se phai cham dt.

(Xin chi tiet: http://news.yahoo.com/s/time/20070727/wl_time/koreanmissionariesdrawfireathome)

Tnh hnh Phat Giao Trieu Tien hien nay:

Sau e nh the chien va cuoc chien Trieu tien, Phat giao Nam Trieu tien a phai oi pho vi nhieu thach thc va dan thch nghi vi cuoc song cua the gii phat trien hien ai. Tng b lang quen mot thi gian dai ni rng sau, nay a tr lai sinh hoat ni th thanh. Nhieu chua chien a c xay dng tr lai trong thanh pho. Thien phai Tao Khe a ong mot vai tro trung tam trong qua trnh hoang dng Chanh Phap trong suot chieu dai lch s cua x s nay. Phat giao a co nhieu s phuc hng ang ke, trong o cac tang s chan tu cua thien phai Tao Khe a thay the nhng tang s co gia nh e tru tr nhng ngoi chua trc ay tng b quan Nhat chiem ong bo nhiem.

 Bac Han, tin tc gan ay cho biet la nha nc Cong San a ni long cac sinh hoat ton giao, nhat la Phat giao. Co 60% dan chung theo Phat giao. Hn 300 ngoi chua c tu bo va hoat ong. Ban dch Bo ai tang Kinh ra tieng Han  the ky 13 nay c in an phat hanh rong rai thanh gom 25 cuon. Trong khi ay nha nc Bac Han ch chnh thc cho 2 thanh ng Protestant Pongsu Church cua Tin Lanh va Catholic Changchung Cathedral cua Cong giao La Ma c hanh le. Trong hien phap nam 1992 cua Bac Han, ieu 68 ghi bao am quyen t do tn ngng va xay dng ni th phng; nhng ieu ay con qui nh Khong ai c phep dung ton giao nh la phng tien e a quyen lc ngoai bang vao at nc, hay e huy diet trat t xa hoi va nha nc.  u cho thay chnh quyen Bac Han tha biet quyen lc khuynh ao cua cac to chc truyen giao tin lanh cua Anh My.

Hien tai  Trieu Tien co tat ca la 18 tong phai Phat giao khac nhau xuat phat t bon tong phai chnh la Thien tong, Mat tong, Phap Hoa tong va Hoa Nghiem tong. Tat ca eu theo truyen thong Phat giao ai tha. Trong 18 tong phai tren, noi bat va co tam anh hng sau rong nhat la Thien phai Tao Khe a c thien s Tae-go (Thai Co: 1301-1382) sang lap. Hien co khoang 1632 ngoi chua la chi nhanh  khap trong va ngoai Trieu Tien, va co khoang 18.000 tang ni va khoang 6.000.000 tn o qui y theo phai nay.

Nh mot truyen thong lau i, Phat giao Nam Han ay manh cac cong tac giao duc xa hoi, tham gia va ap ng cac nhu cau quan chung hien nay. Hau het cac ngoi chua eu co xay dng nha tre va trng tieu hoc. Cac tang s Trieu Tien eu ong vai tro quan trong trong lanh vc giao duc pho cap. Hien tai Phat Giao Trieu Tien ieu hanh nhieu trng Phat hoc s va trung ang toan quoc, va mot trng ai Hoc Phat giao  Dong-Guk, trng nay co chi nhanh  Seoul va Kyongju, at biet ao tao tang ni. Mot so lng ln nam n Phat t Han a xuat gia e tr thanh rng cot cho giao hoi Phat giao Nam Han ngay nay. Nhng phat trien cua Ni gii gan ay cung c phat trien manh me. Co rat nhieu chng trnh tu hoc cho moi gii trong xa hoi.

Co nhieu v s My goc Han a quay ve co quoc e hoang hoa, v du Hoa thng Hyon Gak Sunin, mot cong dan My tot nghiep trng ao Harvard Divinity School, a xuat gia tr thanh mot Tang s Phat giao, va hien ang tru tr chua Hwagyesa tai Han Thanh.

Du ao Tin Lanh van ang  the thng phong tuy nhien gan ay, mot vai vu x-cang-an khong may tot ep a xay ra nen lam cho tn o hoang mang va suy ngam xet lai s tng hp gia Tin Lanh va dan toc Han. Nam 2006, Muc s Kim Hong-Do trng Hoi thanh Kumran tai Mangwoo-dong (Han Thanh), a b toa ket toi la gat va bien thu 3.2 t Han te (khoang 3,375,000 USD). Ong nay a cng ieu vao nam 2004 rang Chua a trng phat nhng nan nhan cua cn Song than Tsunami  nam A v khong chu tin theo ao Tin Lanh. Trc o vao nam 2003, Muc s Jang Hyo-Hee Chu tch Hoi ong Tin Lanh Han Quoc, ln nhat tai Nam Han, a nhay lau t t t mot cao oc, khi ngi chong cua ngoi tnh nhan tr ve nha bat than trong luc hai ngi ang tang tu.

Ngi dan Han quoc ang t t y thc c cai gia at cua suy oi ao c phai tra cho th van hoa vat chat va tieu thu cua Tay phng a cay vao tam thc ngi dan Han quoc, va rang ho khong the dung the tn dung e tra gia hanh phuc lau dai, va loai Phuc Am Tin Lanh cua My ang c rao truyen tren at nc ho, nhat la t nhng con mua roi Tin Lanh gia hieu (pseudo-Christian puppets) thoi nat, nen nhieu Phat t nhan ra vai tro cua Phat giao, mot von lieng truyen thong lau i, co the cong hien mot vien thuoc tr oc cho xa hoi. V Sa mon My goc Han nay a tuyen bo: Chung ta phai chng to rang chung ta ch tm c t do that s khong phai trong s cau chng vo kiem soat, ma trong s che ng va ieu phuc c duc vong. Rang hanh phuc ch thc khong nam trong s gia tang thu ac cua cai, ma trong tam an bnh va long hoan h.

Mot du sinh Viet nam hien ang hoc ai hoc  Nam Han nhan xet khong kh sinh hoat Phat giao  at nc nay con c pho cap tren cac phng tien truyen thong. Phat giao co mot kenh truyen hnh phat song cho cong ong hoc tap va tm hieu. Nhng ngay le ln, cac nga t ng pho eu treo c hoa. ien hnh la ngay Le Phat an, c to chc long trong, ve em bau tri tran ngap phao hoa on mng Khanh an.

Tuy khoang cach cua gii tre vi sinh hoat Chua  Han cha rut ngan nhanh nh mong muon v xa hoi van con tat bat chay theo ua oi vat chat, nhng cang ngay cang co ong gii tre Trieu Tien a chu y va tham gia vao cac sinh hoat Phat Phap nh ghi danh theo hoc cac khoa giao ly, khoa tu thien ngan han, cong tac t thien xa hoi... Nhng sach viet ve Phat giao cua S ong Nhat Hanh ang c bay ban rat nhieu  cac nha sach va rat c gii tre ham mo tm hieu sau cuoc hoang hoa thuyet phap cua Hoa thng tai Nam Han gan ay . oi vi ho cong c trnh bay lam mi ao Phat cua S Ong e thch hp vi loi song hien ai thiet thc hn, nh vay a thu hut gii tre co cach nhn thau ao hn ve mot ton giao co truyen cua dan toc Han.

Lai na ky nghe du lch ang giup phuc hoi vai tro quan trong cua Phat giao tai quoc gia nay, va bao am cho di san lau i c bao ton lien tuc. Chua chien c m ca cho cong chung vieng tham, va Tong cuc Du lch Han quoc a hp tac va trien khai thanh cong chng trnh Ngu tai Chua (Temple Stay Program) e ay manh ky nghe du lch trong dp giai vo ch bong a quoc te World Cup 2002. Dan chung va du khach nc ngoai a co the tru ngu tai chua, song nh mot nha tu, ngan th mot ngay, dai th ba thang. Thu nhap t cong qua nay, thng c goi la cung dng a c s dung e trung tu lai chnh ngoi chua. Luc au, chng trnh nay con khiem nhng, ch 14 chua tham gia. Nhng bay gi th a tang len gap ba, co en 50 chua tham d. Trong nam 2005, a co hn 50,000 th chu tra tien e c ngu tai chua.

Da vao nhng chng c hien nay ngi ta tin tng rang Phat giao Trieu Tien ang tren a phat trien manh va ay lac quan  tng lai. V the cac nha lanh ao quoc gia va cac Giao Hoi Phat giao  ong Nam A nen nghien cu ky bai hoc cua Trieu Tien e rut ta kinh nghiem hau kp thi oi au vi nhng ke hoach chieu du cai ao cua cac giao hoi Tay phng hong khuynh ao at nc mnh, ong thi hoc hoi cach phuc hng cua Phat Giao Trieu Tien trong thi ai mi.

Tran Truc-Lam

Thang T, 2007.

(trch t Th Vien Hoa Sen)