TNH TRANG PHAT GIAO  

NAM HAN

Tran Truc-Lam

 Qua ban tin cua hang PBS gan ay th ngay nay dan Han Nam Trieu Tien co khoang 48 trieu ngi ma 1/3 t nhan la tn o Ki-to, ieu vt qua s mong c cua cac nha thiet ke chnh sach cua tay phng v mot the ky trc ton giao nay van con qua xa la vi dan ban a. Tng t nh cac nc khac ong va ong nam A chau, ton giao truyen thong cua Han quoc von la Nho va Phat giao.

 Roi them bai quan iem cua Tania Campbell hoi thang 03, 2007 ang tren bao ien t OhmyNews-Korea di ta e Lieu ky nghe du lch co cu c Phat giao tai Han quoc khong? cho rang nam Han ngay nay la mot x vi a so dan theo Ki-to giao, chu yeu la Tin Lanh, trong khi Phat giao von co mot thi hng thnh nay ang b lu m dan. Qua y kien cua Campbell th so tn o Tin Lanh chiem 41% dan so toan quoc (nam Han). Con so lng Phat t gom nhieu Tong phai khac nhau cua Phat giao Han quoc th ang giam dan, t gan nh 100% trc kia, nay giam xuong the tham ch con khoang 15% dan so.

 Qua bai bao, ta thay tac gia ch ro:  T sau e nh The chien, Han quoc vt tien va tr thanh mot quoc gia phat trien vi hai tieu ch ch ao la vat chat va tieu thu.  Tin Lanh, ton giao cua lc lng (giai phong) My trong chien tranh Trieu Tien, (va nay c dung lam chu thuyet oi au vi Cong San Bac Han), a thch hp kht khao vi hai ac tnh gia trng va bao thu cua xa hoi Han quoc.  Tin Lanh a c on nhan nhiet tnh, va he qua la cac hoi thanh ban a a thiet lap nhng quan he mat thiet vi cac phong trao truyen giao cua My.  Hien nay, Hoi thanh Tin Lanh ln nhat the gii la hoi thanh Youido Full Gospel Church thu o Han Thanh (Seoul), vi khoang 800,000 tn o va mot ngan sach len en 100 trieu My kim, la mot lc lng co uy the, loi keo c ca nhng nha lanh ao truyen giao Tin Lanh lay lng  t nc ngoai en giang.  Va ng ranh gia ton giao va chnh tr Nam Han v vay cung rat l m.

   Trong mot bai bao khac tren trang ien NewsHour ngay 28 thang 2, 2007,  Giam Muc Chong Gil Hong, qua thong dch vien, cho rang mot the ky trc chang co mot tn o Ki-To nao tren at Han ma nay lai chiem hn 1/3 dan so Nam Han nh nhng hoat ong tch cc cua cac to chc truyen giao cua My va ban a.  Ong ta bao khi ong con tre GDP cua Trieu tien ch bang x Congo ma nay la mot nc ky nghe giau co.  Ong cho o la phep la t Chua mang en bi nhng oan truyen giao Tay phng.

 Cung la la Nam My cac to chc truyen giao Tin Lanh cua My cung a tng hoat ong o at bao nhieu nam tri ma khong em lai ket qua mong muon, dan chung a ngheo con ngheo them. Hay la dan Nam Han la mot nhom dan c Chua chon nh dan Do-Thai Trung ong?  Hay dan Phat giao Han Quoc thieu to chc khong oi khang manh bang dan nam My Latin cong giao?

 Trc khi at nc b chia oi, thu o Bnh Nhng (Pyongyang) cua Bac Han la mot trung tam truyen ao quan trong cua Tin Lanh, a co luc Bnh Nhng c goi la Jerusalem cua Phng ong.  Ngay nay mien Bac ch co khoang 10 ngan tn o Tin Lanh, va 4 ngan tn o Cong giao La Ma; con ai a so 60% cua dan so tren 23 trieu ngi theo cac tn ngng truyen thong la Phat giao va Khong giao.  Hien cac to chc Tin Lanh Nam Han ang tm moi cach va xam nhap len lut vao Bac Han e truyen ao, giup a ngi vt bien e ao tao va s dung tai xam nhap sau nay, va cong khai tr giup kinh te, thc pham va thuoc men hau anh hng en xa hoi Bac Han; trong khi chnh quyen My lai ho hao bac tien hoac phong toa co lap Bac Han trong viec pha dep cac lo nguyen t ay. 

 Nhng theo thong ke cua chnh phu Nam Han vao nam 2003 cong bo cho thay 46% dan so nhan la khong theo ao nao (hay lai la loi tra li quen thuoc cua dan mien Nam Viet Nam la ao ong ba?), 27.3% theo Ki-To giao va 25.3% theo Phat giao.  Vay th con so nao chnh xac hn?

 Lc s Han quoc:

 Han quoc con goi Trieu Tien la mot lanh tho nho be, nhn chung co dang mot con tom au pha bac uoi pha nam, nam gia nhng cng quoc khong lo:  Trung Quoc man tay bac, Nga man ong bac va Nhat lai boc pha ong nam chan ng ra Thai Bnh Dng, cho nen dan Han phai luon oi pho vi nan ngoai xam.  Ten "Korea" (Cao Ly) co nguon goc t thi ai Goryeo.  Goi theo tieng Bac Han la Choson'gul; Hanja; cai tien:  Joseon; theo loi McCune-Reischauer:  Choson. Con theo Nam Han la Hangul;  Hanja; cai tien: Hanguk; theo loi McCune-Reischauer:  Han'guk.

 Nhieu bang chng khao co cho thay a co tho dan song ban ao Trieu Tien khoang 700 ngan nam trc vao thi o a co (Paleolithic).  o gom tm c sm nhat co tuoi khoang 8 ngan nam TTL, ma thi o a mi (Neolithic) th c nh la khoang 6 ngan nam TTL.  Theo truyen thuyet Dangun th dan Han goc Altaic t nhng thao nguyen Mong Co di dan en ban ao Trieu Tien roi pha lan vi nhng giong khac qua xam lang hay tan c man Bac Man Chau (Manchuria), Mong Co va Trung Hoa roi lap nen x Gojoseon vao khoang 2333 TTL.

 Kinh o ban au c dng len gan bien gii Man Chau, ve sau c di en Bnh Nhng (Bac Han ngay nay).  Nam 108 TTL nha Han Trung Quoc diet vua Wiman Joseon va at bon quan thai thu cai tr Liaoning.  T nam 75 TTL cho en nam 313 TL th ch con mot thai thu. Trong co th Trung Quoc, Tieu Tien a c ta nh la sn ha cam tu nh c an bang voc lua ["Rivers and Mountains Embroidered in Silk"].

 Dan toc Han tng oi thuan chung va noi cung ngon ng, giong dan toc Viet.  Nhom thieu so gom khoang 20 ngan goc Han song Nam Trieu Tien; va mot so khac goc Han va Nhat Bac Trieu Tien.  ac biet co nhom thieu so ngi Viet di dan t the ky 11 va 12 song ca hai mien. Ngi Han thch dung vai mau sac s mang anh hng cua Mong Co.  

 Noi chung th van hoa Han cung giong nh nhieu quoc gia ong va ong Nam A eu chu anh hng van hoa Trung quoc kha sau am. Dan Han v the a tiep nhan va sa oi loi viet Han t thanh he "hanja" vao the ky th 2 TTL (ta nh ngi Viet co he ch Nom). He nay en the ky 15, di trieu ai vua Sejong c thay the bang he hangul nh ta biet ngay nay. 

 He ch viet Hangul chu yeu mn cach viet cua ngi Han c cai tien, co 24 ch goi la jamo, trong o co 14 phu am va 10 nguyen am. Ve sau, t khi tiep xuc vi ngi Au chau lai co loi viet da vao mau t La Ma nhng khong c pho thong ma ch thu hep cac thanh pho ln cua Nam Trieu tien.

 Van chng Han c phan lam hai loai: 1) Co ien: ke t the ky th 2 TTL cho en trieu Joseon cham dt. Loai nay gom nhng chuyen, th, van, huyen thoai va co tch dan gian c viet vi loi ch hanja; pha tron vi anh hng cua Nho, Phat va Lao giao en t Trung quoc. 2) Hien ai: c viet vi loi ch mi hangul nen c pho cap en dan gian. Ch en hau ban the ky 19 van hoc hangul mi chiem the thng phong. Nhng lai gap thi nhieu nhng chien nan lien mien en thi ky chien tranh Trieu tien nen van hoc Han xoay quanh nhng noi au tang toc tan pha cua dan toc b chia la, cung s sup o cua nhng gia tr van hoa co truyen.  

 Tam trieu lan th nhat (con goi la Tam Quoc):

 Vao au thien nien ky th co 3 trieu ai ton tai ban ao Trieu tien la Goguryeo, Silla, va Baekje, c s goi la Tam trieu th nhat cua Han quoc. Goguryeo pha bac la x rong nhat va hung manh nhat sau khi anh bai c thai thu cua Han va thon tnh cac tieu quoc la Buyeo, Okjeo, Dongye va Gojoseon. V giap gii vi Trung quoc nen Goguryeo luon phai ng au vi nha Tuy va nha ng. X Baekje pha tay nam khi au t vung at Seoul ngay nay roi at cao iem vao the ky th 4. X Silla pha ong nam von co nhat nhng lai phat trien cham nhat.

 Phat giao t Trung quoc c truyen vao Han quoc au tien pha bac qua x Goguryeo vao nam 372 TL, roi lan dan en cac x Baekje vao nam 384 va Silla vao the ky th 5; t o a anh hng sau xa en van hoa dan toc Trieu tien. Vua Asin (392-450) cua Baekje rat ham mo ao Phat; en trieu vua Song (523-554), co cao tang ten la Kyomik, sau khi cau hoc An o a mang ve nc nhieu ban kinh mi. Ngai con la v To cua mot trong nhng tong phai Phat giao noi danh tai Trieu Tien. au nam 530, mot so tang s Han a i truyen ba Phat phap sang Nhat Ban. [theo "Korean Buddhism Basis of Japanese Buddhism," Seoul Times, June 18, 2006; "Buddhist Art of Korea & Japan," Asia Society Museum; "Kanji," JapanGuide.com; "Pottery," MSN Encarta; "History of Japan," JapanVisitor.com.]

  Silla, en trieu vua Pophung (514-540) th Phat Giao mi c cong nhan la quoc giao. en trieu vua Chihung (540-575) th cho xay dng trng Phat Giao Hwarangdo e ao tao nhan tai e ra phuc vu cho nc nha. Cung trong thi ai Silla, nhng tac pham nghe thuat va kien truc Phat giao co gia tr bat au xuat hien, chang han nh tng a Phat Thch Ca Kyongju va chua Hwangnyong. Vao nam 633, trieu nh a cho xay dng ai thien van Cheomseongdae cao 9 thc, c xem la co nhat cua nhan loai va van con ton tai en ngay nay.

 Silla thong nhat (668-892):

 Trong 3 the ky th 5, 6 va 7 Silla bat au banh trng, trc het lien minh vi nha ng cua Trung quoc vao nam 660, anh chiem Baekje roi Goguryeo; sau uoi c quan ng va thong nhat c Trieu tien vao nam 668; bay gi s goi la Silla thong nhat. the ky th 7 va 8 th ngi A rap a en Silla buon ban va nhieu ngi a lai nh c. Trong giai oan hng thnh cua Silla, Phat Giao cung c phat trien manh me theo. Nhieu chua, thap, tng Phat va cac tac pham nghe thuat Phat Giao a c xay dng. Phai Hoa Nghiem, Phap Hoa, Tnh o, Thien Thai va Thien tong a c du nhap. Nhng ban in co nhat cua nhan loai la ban Kinh Phat Jikji, a c in tai Silla vao khoang 750-751. Co ngi cho rang ban nay con co hn ban in Kinh Kim Cang Trung quoc.

 Tam trieu lan th hai (892-936) va Thi ai Cao Ly, Goryeo (936-1392):

 en cuoi the ky th 9 th Silla bat au tan ra dan en thi ky Tam trieu th hai t nam 892 en 936. Nc Han lai c tai thong nhat di thi Goryeo va keo dai en the ky 14 (936-1392), va t ay c goi la Cao Ly. Di thi Goryeo Han a co nhng tien bo ky thuat ang ke nh loi in di ong bang bang sat au tien cua nhan loai do Chae Yun-ui sang che vao nam 1232; o s cua Trieu tien a noi danh va rat c a chuong. Cac nganh nghe thuat co truyen nh trang men, det lua, lam giay va uc gm kiem cung tien bo cao.

 Trong thi ky nay Phat giao van la quoc nhng nghieng dan ve cung bai le nghi ma xa dan thc hanh giao phap. a co nhieu cao tang phat ong nhng cuoc chan hng ang ke la ngai Ui-chon (Ngha nh: 1055-1101), con trai cua vua Munjong (Minh Ton: 1047-1083), sau khi tham hoc Trung quoc a mang ve cho Trieu Tien bon ngan kinh sach u loai, nh o bo ai Tang Kinh bang tieng Han (Korean Tripitaka) a c ket tap vao the ky th 11. ay la mot trong nhng thanh cong rc r cua Phat giao di trieu ai cua Goryeo. Ngi ta ghi nhan rang cong trnh v ai nay a c thc hien rong ra trong 16 nam e hoan thanh gom 52.382.960 ch, trong 6791 quyen. Bo ai Tang Kinh Trieu Tien trc het a c bao quan tai Tang Kinh Cat tai chua Kang-Wha. Trong mot cuoc hoa hoan tai chua bo kinh b chay mot phan; sau c vua Kojong (Cao tong: 1213-1259) cho tai tao va a ve cat gi trong chua Hai An (Haein-sa) cho en ngay nay.

 Sau co thien s Chi-nul (Tri Not: 1158 - 1210) ngai a khai sn chua Songgwang, mot ngoi to nh cua tong phai thien tren nui Chogye (Tao Khe). en thi thien s Tae-go (Thai Co: 1301-1382), ngai a thong nhat chn tong phai thien khac thanh thien phai Tao Khe (Chogye), van con duy tr cho ti ngay hom nay.

 Trieu Joseon (hay Choson: 1392-1910):

 Nam 1253 nha Nguyen Mong co xam lang Han lam cho trieu nh suy yeu. Nam 1392, tng Yi Seong-gye lat o trieu Goryeo va lap nen trieu Joseon (hay Choson) keo dai tren 5 the ky (1392-1910). Di trieu vua Sejong (1418-1450) cac nganh hoc thuat cua Han cang c phat trien them. ong ho nc Jagyeokru mot cach chnh xac a c Jang Yeong-sil sang che nam 1434; Khoa thien van at cao iem v du cach tnh qu ao cua cac thien the e lam lch Chilchongsan c hoan thanh nam 1442; He Han ng Hangul c sang tao va pho thong hoa nam 1443; Loi o lng nc ma hay mc song a c phat kien di trieu Heo Jun. Cung di trieu nay mot y s trong trieu a viet mot bo y hoc co truyen Han co ten la Dongeui Bogam a c y gii Trung quoc anh gia rat cao.

 Rieng ve ton giao th co s chuyen bien ang buon cho Phat giao. Hnh nh anh hng chnh tr Trung quoc cung lan en Trieu tien nen mot vai v vua cua trieu ai Joseon bai xich Phat giao va nga theo phai Tan Khong giao. Ho cam cho xay dng chua chien gan thanh pho ma phai di vao chon tham sn cung coc; nhieu ngoi chua con b pha huy, tang s b bac ai. Tuy vay dan chung van gi vng niem tin oi vi Phat Phap, va nghieng ve Tnh o tong.

 Nhat ban xam lang Han quoc lan th nhat (1592-1598):

 Nam 1592 Nhat ban xam lang Han, mai en 1598 quan Nhat mi b ay lui vi s tr giup cua nha Minh Trung quoc. Trong thi ky nay, chong giac xam lc la nhiem vu hang au cua toan dan nen ngay ca tang s Phat giao cung nt long tham gia. Chuyen ke co thien s So-san (Tay Sn: 1520-1604) 72 tuoi, a cung ngi e t la Sa-myong (T Minh ng: 1544-1610) chieu mo 5 ngan tang binh a tham chien. Sau khi quan Nhat that tran, thien s T Minh ng a dan au mot phai oan ti Nhat Ban vao nam 1604 e ky mot ban hoa c gia hai quoc gia.

Nhat ban xam lang Han quoc lan th hai (1910-1945):

Trong nhng nam au the ky 17, Han lai b nha Thanh Man chau uy hiep. en 1870 th Nhat ban muon nhanh chan hn, bat au dom ngo en Trieu tien. Nam 1895 Hoang hau Myeongseong ang cai tr Han quoc b am sat bi tay ngi Nhat. Nam 1910 Nhat ep Trieu tien ky hiep c sap nhap [the Japan-Korea Annexation Treaty] e Nhat mn c chiem at Han; nhng hiep c ch c ky bi noi cac ch khong phai vua Han. Cuoc noi day bat bao ong cua dan Han chong lai s chiem ong cua quan Nhat b an ap am mau qua cuoc bieu tnh vao ngay 1 thang 3 nam 1919, trong o c tnh co 7 ngan ngi Han b canh sat va quan Nhat giet. Trong thi ky e nh the chien dan Han lai con b Nhat cai tr da man; 5 trieu ngi ep lam lao ong trong nam 1939; hang van thanh nien Han phai lam lnh Nhat; khoang 200 ngan phu n Han b ep lam no le tnh duc cho lnh Nhat trong thi ky chien tranh; ngon ng Han b cam x dung trong hanh chanh; ngi Han b ep oi thanh ten Nhat. Nhat con huy diet van hoa Han tram trong. Trong mot cuoc ieu tra cua chnh phu Nam Trieu tien cho thay co 75,311 tai san van hoa, a so la cua Phat giao a b lay mat khoi Trieu tien; trong o 34,369 tm thay Nhat va 17,803 tm thay Hoa Ky. Gan ay, chnh quyen nam Trieu tien a co nhng cuoc thng thuyet vi cac quoc gia tren e oi lai nhng bao vat nay.

Trong thi ky Nhat chiem ong Trieu Tien, mac du Phat giao van c tha nhan va ung ho bi chnh quyen Nhat Ban, nhng cac tong phai Phat giao ban x khong c t do phat trien va tang s c khuyen khch lay v. V tru tr cua moi chua phai c chnh quyen Nhat a phng bo nhiem.

Chia Cat at Nc (1948 en nay):

Khi Nhat b ong minh anh bai vao nam 1945, th Trieu tien lai b cac tan cng quoc la My va Lien Xo chia cat lam hai nc theo v tuyen 38 vao nam 1948, va cho dng len cac the che chu s chi phoi cua mnh. Cuoc chien tranh Trieu tien bat au t thang 6, 1950 khi au bang cuoc xam lang bac Trieu tien cua quan oi My keo dai en thang 7 nam 1953 sau khi quan Trung cong tiep tay Bac Han ay lui c quan My xuong v tr cu. Qua cuoc chien nay at nc Trieu tien b bom an tan pha tang hoang chang khac g chau Au ai chien the gii 2 va Viet nam t 1945-1975.

Chuyen dong ho Ly goc Viet Han quoc:

Mot s tnh c cua lch s a a hai dan toc Han va Viet them gan bo, khong phai v mot bo phan cua quan oi Nam Han, la s oan Bach Ma, di ap lc cua My a qua tham chien nam Viet Nam trong nhng nam 1960s (tng t nh ngay nay phai tham gia cuoc chien Iraq vay); ma la cau chuyen ve hau due cua nhng oan quan va dan di tan bang thuyen hay goi theo cach noi ngay nay la thuyen nhan theo chan cac hoang t nha Ly vao cac the ky 12 va 13. Hau due ho Ly Han quoc hien nay co t hai chi goc:

Dong th nhat: Hau due Kien Hai vng, hay ho Ly Tinh thien Nam Han. Khi vua Ly Than Tong cua ai Viet bang ha vao nam 1138, Thai-t Thien To con be nga (ve sau len ngoi la Anh tong), trieu than muon ton con cua Thanh Quang hau la Ly Dng Con len noi ngoi. Cuoc tranh quyen trong dong ho Ly dien ra rat gat gao. Nam 1150 v cua vua Ly Than Tong la Cam Thanh Thai Hau cay nh tnh nhan la o Anh Vu (cau cua vua Than Tong), giup tieu diet het cac ch thu va a giet het tong toc cua cac hau Thanh Khanh, Thanh Chieu, Thanh Hng. Bay gi Ly Dng Con, tc Kien Hai vng (Lee Yang Kon), ang la o oc Thuy-quan, a em gia thuoc xuong chien thuyen lu vong. Ve sau nay mi biet la ho a en nam Han an toan va lap nen dong Ly Tinh-thien Han quoc. Ngay nay diong ho Ly Tnh thien song tai Nam-han tuy t, tong so cha qua ngan ho, nhng ho eu la nhng ngi thanh cong xuat sac trong lnh vc khoa hoc, ky thuat, thng mai, ky nghe.

Dong th nh: Hau due cua Kien Bnh vng Ly Long Tng, hay ho Ly Hoa-sn (Hwasan) Bac Han quoc. Dong nay ti Trieu tien sau giong ho Ly Tinh Thien 76 nam. Hoang-t Long Tng, con th 7 va la con ut cua vua Ly Anh Tong do Hien-phi Le My Nga, sinh vao nien hieu Chnh-long Bao-ng th 12 tc nam 1174.

Nam 1226, trieu Ly b lat o; Thai-s Tran Thu o ang tm cach am hai dong doi nha Ly con lai a khien Ly Long Tng, luc bay gi la than vng duy nhat nam nhieu quyen hanh, tc Kien Bnh vng, phai mang gia quyen, tong toc may ngan ngi, mang theo o te t keo oi thuy quan thc hien cuoc di c bang ng bien.

Truyen ke sau hn mot thang lenh enh tren bien, th gap bao. Ham oi phai dng lai mot ao (ai-loan?) roi tiep tuc len ng. Mot trong cac con cua vng la The-t Ly ang Hien cung v con lai ao. V the ma ngay nay lai co tin on la tong thong Ly ang Huy cua ai Loan la hau due.

Mua thu nam 1226, ham oi cua Ly Long Tng a tap vao ca bien Ongjin-gun (Khang Linh), tnh Hwanghae (Hoang Hai) thuoc pha ong bac ban ao Trieu Tien. am thuyen nhan a c vua Kojong (Cao tong: 1192-1259) cua vng quoc Goryeo tan tnh giup va a nh c tai Ung-tan phu Nam-tran sn (Chin-sang). Ni ham oi tap vao, dan chung goi la Nak-nac-wac co ngha la Ben cua khach phng xa co o te t. Toan bo oan thuyen con hn mot ngan ngi song sot eu lay ho Ly e to long trung thanh va biet n Ly Long Tng.

Thang 7 nam 1253 i vua Cao-tong Han quoc nam th 40, quan Mong-co xam lang Cao-ly. Thay tnh hnh Cao-ly nguy ngap, Kien Bnh vng en gap Thai-uy Han la Vi Hien Khoan xin tiep tay chong Mong. Vng ci bach ma ch huy cuoc chong gi thanh tr. anh nhau suot 5 thang, quan Nguyen b bai; Trieu nh khen ngi Ly Long Tng, phong cho vng lam Hoa-sn tng quan. Lai cho oi ten ngon nui ni vng c ngu la Hoa-sn. Nha vua sai dng bia ghi cong vng tren nui Hoa-sn. Ngay nay tren ngon oi Julbang thuoc xa o-mon (To-m-ki) cach nui Hoa-sn 10 cay so ve pha Tay con lang mo ngai va con, chau cho en ba i.

Tng truyen mot ao binh thien chien do Vng huan luyen, tr thanh ao binh bao quoc, i no sang i kia eu lay ten la Bach-ma. Ve sau ten nay a c at cho mot s oan sang tham chien Nam Viet Nam trong cuoc chien tranh Viet-Nam.

Tong-thong Ly Tha Van cua ai-han la hau due i th 25 cua Kien Bnh vng Long Tng. Cho en nay, giong ho Ly Hoa-sn truyen trai 28 i, a so Bac Han.

Chuyen Tin Lanh A chau:

Chuyen g a xay ra ve hien tng ao Tin Lanh tran lan Han quoc? Nao co phai v tin lanh t Thien Chua a gay an tng manh en noi a so dan Han oi ao? Chang can tm au xa, ngay trong ban tin a noi ro rang nhng nha truyen giao My thuoc phai Presbyterians a en Trieu tien vao nhng nam cuoi cua the ky 19, roi ngam yem tr dan Han chong lai quan chiem ong Nhat ma gay c anh hng vi cac nha chnh tr Han, roi t o tha ho banh trng quyen lc qua ng truyen giao. Ho bat au xay dng trng hoc cac cap, benh xa, benh vien vv... va tm moi cach e trc het cai ao cho nhng gia nh quyen the nhat trong xa hoi, lam cho ho bam lay vao s che ch cua cac the lc tay phng ma duy tr a v cua mnh. Ho con tm cach a nhng dong ho nay nam c quyen lanh ao trong nc. Cung v s thuyet phuc cua nhng oan truyen giao nay ma nam 1950, chnh phu My dnh lu vao cuoc chien tranh Trieu tien roi ong quan Nam Han, nh vay ma ay manh viec banh trng cua Tin lanh vung nay. e duy tr s hien dien hp phap cua My tren at nc Han, lan ranh quoc cong c vach ra  va do nhu cau chnh tr , cac chnh phu Ki-to Nam Han danh nhieu thuan li cho Tin Lanh, xem ton giao nay nh thanh ong cua y thc he chong Cong san. Ngay ca tong thong Kim Young-Sam, mot tn o Tin Lanh ngoan ao, vao thap nien 90s, a cho di tng Phat c an v lau i trong Dinh Tong thong ra khoi cong oc nay.

Cac cng quoc tay phng qua bao thi ai eu ap dung chu thuyet huy diet hoan toan cai cu de xay dng cai mi Li dung chien tranh tan pha cac nc yeu e co c hoi xam lang van hoa va ton giao. Cai mo hnh ay hien cang thay ro cac nc nho t Trung ong sang A chau. Nc nao cang b tan pha nhieu th c hoi xam nhap va xoa bo van hoa ban a cang cao.

Hay so sanh Nhat va Han quoc. Du Nhat b ai bai sau the chien, nhng s tan pha ch gii han hai thanh pho Hiroshima va Nasagaki do bom nguyen t tha xuong, phan ha tang c s quoc gia khong b xao tron may nen s xam lang van hoa cua My khong tran ngap. Ngc lai Trieu Tien, s tan pha do chien tranh hau nh lan tran khap nc, oi kem khap ni, nhan dan tuyet vong. Luc ay la c hoi ngan vang cho cac oan truyen giao Tin Lanh ra tay. Con phep la cu roi nao sanh bang?

Nhieu ngi ca tung s chuyen mnh nhanh chong cua Nam Trieu Tien, Nhat Ban va ai Loan khi xay dng mot nen kinh te phat trien t ong tro tan o nat cua chien tranh, nhng xet sau vao mi thay ay ch la hien tng i song vat chat ben ngoai. Con ngi con can mot niem t hao dan toc va van hoa sau xa e ton tai.

S song quay cuong theo i song vat chat, ma thieu t chu ay a tao ra mot ap lc nang ne oi vi moi thanh vien trong xa hoi va ty le t van Han quoc va Nhat ban cang ngay cang tang cao mot khi khong chu ng noi sc ep rat ln t s canh tranh tren con ng mu sinh, lap nghiep. Khong ch co nhng ngi that nghiep, ngheo kho, mac n mi b ap lc t s tac ong nay, ma ca nhng ngi giau co, thanh at va noi tieng, va ca gii tre Han Quoc cung t huy hoai i mnh v chan song.

Theo mot thong ke hoi nam 2005 cua To chc Hp tac va phat trien kinh te (OECD), ty le t van Han Quoc a tang len en 24,7/100.000ngi, tr thanh quoc gia ng au the gii ve van nan nay; ke en la Hungary vi 22,6 va Nhat Ban 20,3; trong khi My ch co 10,2. Trong nam 2005 a co en 14.011 vu t van, va la tuoi cao nhat la 20-30; nghch ly hn na la nh vao nen kinh te cong nghe thong tin phat trien ma nhieu cai chet c ru re tap the qua internet. Theo bac s Lee Hong-shick, mac du co nhieu khac biet ve ong c t sat, nhng hau het cac trng hp eu co mau so chung la stress va ap lc trong mot xa hoi tien bo, ma vai tro cac hoi thanh Tin Lanh cung anh bo tay.

Cac gng mat Muc s noi danh cua Trieu tien eu khong t th nhieu eu dnh lu en nhng hoat ong kinh tai cua gii tai phiet va cac nhom cc hu My. Ton giao hay keu gao ten Chua ch la vo boc em ai cho nhng hoat ong tranh danh tien tai va quyen lc rong ln hn the gian.

Hay neu ra mot trng hp noi bac ien hnh: Co le chung ta khong quen mot muc s Han noi tieng Hoa Ky la Sun Myung Moon. Tn o cua ong ta c My goi la Moonies (va co ngha en la Monies tien bac). Ong ta nay a 87 tuoi. Ong Moon sinh Pyung Buk-do, tnh Pyongan, Bac Trieu Tien vao ngay 25 thang 2 nam 1920, la th 2 cua 8 ngi con trong gia nh ong Moon Kyung-yoo. Gia canh vo cung ngheo kho. Khi 10 tuoi theo Tin Lanh phai Presbyterian.

Ong ta chnh thc ang ky thanh lap Unification Church Seoul vao nam 1954. Moon bat au lam phep chu hon tap the t nam 1960, sau khi lay v lan th hai, Hak Ja Han. Lan au cho 3 cap vao nam 1960, va lan cuoi 360 ngan cap vao ngay 15 thang 8 nam 1995. Con so nay c hoi ao UC cua ong neu ra, nhng b nhieu ngi cho la hoang tng noi khoac.

Moon en My nam 1971, luc ay ong ta a la trieu phu s hu khoang 15 trieu o-la qua nhieu c s thng mai san xuat Trieu tien va Nhat ban. Ong nh hoat ong kinh tai tng t My nhng that bai. Du vay a mua c t The Washington Times va t o tuyen truyen anh bong cho nhng hoat ong truyen giao cua ong ta My, c goi la International One World Crusade hay IOWC ke t nam 1973. Moon tuyen bo co hn mot ngan to chc ngoai vi Hoa Ky, va a dung tien bac e gay anh hng tren gii truyen thong, cac to chc Ki-to hu phai, va ca noi bo ang Cong Hoa.

The nhng nam 1982 Moon b ket an gian lan thue va tu 11 thang Danbury Prison. Sau khi ra tu, vi tai san khong lo cua Unification Church, nam 1990, Moon va UC a to chc 3 hoi ngh truyen giao tai Lien Xo, vi s thoa thuan cua Mikhail Gorbachev va di ap lc cua gii tai phiet My, a mang lai mot so ln o-la cho kinh te Nga ang kiet que.

Nam 1991, Moon c phep ve vieng sinh quan Bac Han va tiep kien chu tch Kim Il Sung, d nhien la vi mon qua o-la o so mang theo. Tuy vay, giao hoi UC cua Moon hien van con co anh hng ln My va Han.

Lc qua tieu s cua mot muc s rao giang tin lanh tieu bieu Han quoc ngay nay e moi ngi anh gia c s khac biet gia ao c gii hanh vi ky nang xao thuat va tham vong quyen lc tien bac trong viec truyen ao. Trieu Tien la at th nghiem cua cac to chc Tin Lanh My, va t ay dung lam mau mc va s dung cac muc s ban a chen sau vao cac nc Phat Giao khac quanh vung nh Thai Lan, Sri-Lanka, Nepal, Myanmar v..v

(LTS. Hien nay, trong vu phai oan truyen giao Tin Lanh Han quoc i cu tr tai A Phu Han b bat lam con tin lam son sao d luan Nam Han. N phong vien Jennifer Veal tren bao Time a viet la a co 16 ngan ngi Han i truyen giao tren 150 quoc gia tren the gii be ngoai la nghien cu sinh hay buon ban, hay lam viec xa hoi e tranh b tu ve toi truyen ao. Cuoi bai bao, muc s Shin oan chac rang loai truyen giao ma ong goi la truyen giao quay phim truyen giao loi quay phim chup hnh mang ve hau x dung nhng hnh anh nay e quyen tien co le se phai cham dt.

(Xin chi tiet: http://news.yahoo.com/s/time/20070727/wl_time/koreanmissionariesdrawfireathome)

Tnh hnh Phat Giao Trieu Tien hien nay:

Sau e nh the chien va cuoc chien Trieu tien, Phat giao Nam Trieu tien a phai oi pho vi nhieu thach thc va dan thch nghi vi cuoc song cua the gii phat trien hien ai. Tng b lang quen mot thi gian dai ni rng sau, nay a tr lai sinh hoat ni th thanh. Nhieu chua chien a c xay dng tr lai trong thanh pho. Thien phai Tao Khe a ong mot vai tro trung tam trong qua trnh hoang dng Chanh Phap trong suot chieu dai lch s cua x s nay. Phat giao a co nhieu s phuc hng ang ke, trong o cac tang s chan tu cua thien phai Tao Khe a thay the nhng tang s co gia nh e tru tr nhng ngoi chua trc ay tng b quan Nhat chiem ong bo nhiem.

Bac Han, tin tc gan ay cho biet la nha nc Cong San a ni long cac sinh hoat ton giao, nhat la Phat giao. Co 60% dan chung theo Phat giao. Hn 300 ngoi chua c tu bo va hoat ong. Ban dch Bo ai tang Kinh ra tieng Han the ky 13 nay c in an phat hanh rong rai thanh gom 25 cuon. Trong khi ay nha nc Bac Han ch chnh thc cho 2 thanh ng Protestant Pongsu Church cua Tin Lanh va Catholic Changchung Cathedral cua Cong giao La Ma c hanh le. Trong hien phap nam 1992 cua Bac Han, ieu 68 ghi bao am quyen t do tn ngng va xay dng ni th phng; nhng ieu ay con qui nh Khong ai c phep dung ton giao nh la phng tien e a quyen lc ngoai bang vao at nc, hay e huy diet trat t xa hoi va nha nc. u cho thay chnh quyen Bac Han tha biet quyen lc khuynh ao cua cac to chc truyen giao tin lanh cua Anh My.

Hien tai Trieu Tien co tat ca la 18 tong phai Phat giao khac nhau xuat phat t bon tong phai chnh la Thien tong, Mat tong, Phap Hoa tong va Hoa Nghiem tong. Tat ca eu theo truyen thong Phat giao ai tha. Trong 18 tong phai tren, noi bat va co tam anh hng sau rong nhat la Thien phai Tao Khe a c thien s Tae-go (Thai Co: 1301-1382) sang lap. Hien co khoang 1632 ngoi chua la chi nhanh khap trong va ngoai Trieu Tien, va co khoang 18.000 tang ni va khoang 6.000.000 tn o qui y theo phai nay.

Nh mot truyen thong lau i, Phat giao Nam Han ay manh cac cong tac giao duc xa hoi, tham gia va ap ng cac nhu cau quan chung hien nay. Hau het cac ngoi chua eu co xay dng nha tre va trng tieu hoc. Cac tang s Trieu Tien eu ong vai tro quan trong trong lanh vc giao duc pho cap. Hien tai Phat Giao Trieu Tien ieu hanh nhieu trng Phat hoc s va trung ang toan quoc, va mot trng ai Hoc Phat giao Dong-Guk, trng nay co chi nhanh Seoul va Kyongju, at biet ao tao tang ni. Mot so lng ln nam n Phat t Han a xuat gia e tr thanh rng cot cho giao hoi Phat giao Nam Han ngay nay. Nhng phat trien cua Ni gii gan ay cung c phat trien manh me. Co rat nhieu chng trnh tu hoc cho moi gii trong xa hoi.

Co nhieu v s My goc Han a quay ve co quoc e hoang hoa, v du Hoa thng Hyon Gak Sunin, mot cong dan My tot nghiep trng ao Harvard Divinity School, a xuat gia tr thanh mot Tang s Phat giao, va hien ang tru tr chua Hwagyesa tai Han Thanh.

Du ao Tin Lanh van ang the thng phong tuy nhien gan ay, mot vai vu x-cang-an khong may tot ep a xay ra nen lam cho tn o hoang mang va suy ngam xet lai s tng hp gia Tin Lanh va dan toc Han. Nam 2006, Muc s Kim Hong-Do trng Hoi thanh Kumran tai Mangwoo-dong (Han Thanh), a b toa ket toi la gat va bien thu 3.2 t Han te (khoang 3,375,000 USD). Ong nay a cng ieu vao nam 2004 rang Chua a trng phat nhng nan nhan cua cn Song than Tsunami nam A v khong chu tin theo ao Tin Lanh. Trc o vao nam 2003, Muc s Jang Hyo-Hee Chu tch Hoi ong Tin Lanh Han Quoc, ln nhat tai Nam Han, a nhay lau t t t mot cao oc, khi ngi chong cua ngoi tnh nhan tr ve nha bat than trong luc hai ngi ang tang tu.

Ngi dan Han quoc ang t t y thc c cai gia at cua suy oi ao c phai tra cho th van hoa vat chat va tieu thu cua Tay phng a cay vao tam thc ngi dan Han quoc, va rang ho khong the dung the tn dung e tra gia hanh phuc lau dai, va loai Phuc Am Tin Lanh cua My ang c rao truyen tren at nc ho, nhat la t nhng con mua roi Tin Lanh gia hieu (pseudo-Christian puppets) thoi nat, nen nhieu Phat t nhan ra vai tro cua Phat giao, mot von lieng truyen thong lau i, co the cong hien mot vien thuoc tr oc cho xa hoi. V Sa mon My goc Han nay a tuyen bo: Chung ta phai chng to rang chung ta ch tm c t do that s khong phai trong s cau chng vo kiem soat, ma trong s che ng va ieu phuc c duc vong. Rang hanh phuc ch thc khong nam trong s gia tang thu ac cua cai, ma trong tam an bnh va long hoan h.

Mot du sinh Viet nam hien ang hoc ai hoc Nam Han nhan xet khong kh sinh hoat Phat giao at nc nay con c pho cap tren cac phng tien truyen thong. Phat giao co mot kenh truyen hnh phat song cho cong ong hoc tap va tm hieu. Nhng ngay le ln, cac nga t ng pho eu treo c hoa. ien hnh la ngay Le Phat an, c to chc long trong, ve em bau tri tran ngap phao hoa on mng Khanh an.

Tuy khoang cach cua gii tre vi sinh hoat Chua Han cha rut ngan nhanh nh mong muon v xa hoi van con tat bat chay theo ua oi vat chat, nhng cang ngay cang co ong gii tre Trieu Tien a chu y va tham gia vao cac sinh hoat Phat Phap nh ghi danh theo hoc cac khoa giao ly, khoa tu thien ngan han, cong tac t thien xa hoi... Nhng sach viet ve Phat giao cua S ong Nhat Hanh ang c bay ban rat nhieu cac nha sach va rat c gii tre ham mo tm hieu sau cuoc hoang hoa thuyet phap cua Hoa thng tai Nam Han gan ay . oi vi ho cong c trnh bay lam mi ao Phat cua S Ong e thch hp vi loi song hien ai thiet thc hn, nh vay a thu hut gii tre co cach nhn thau ao hn ve mot ton giao co truyen cua dan toc Han.

Lai na ky nghe du lch ang giup phuc hoi vai tro quan trong cua Phat giao tai quoc gia nay, va bao am cho di san lau i c bao ton lien tuc. Chua chien c m ca cho cong chung vieng tham, va Tong cuc Du lch Han quoc a hp tac va trien khai thanh cong chng trnh Ngu tai Chua (Temple Stay Program) e ay manh ky nghe du lch trong dp giai vo ch bong a quoc te World Cup 2002. Dan chung va du khach nc ngoai a co the tru ngu tai chua, song nh mot nha tu, ngan th mot ngay, dai th ba thang. Thu nhap t cong qua nay, thng c goi la cung dng a c s dung e trung tu lai chnh ngoi chua. Luc au, chng trnh nay con khiem nhng, ch 14 chua tham gia. Nhng bay gi th a tang len gap ba, co en 50 chua tham d. Trong nam 2005, a co hn 50,000 th chu tra tien e c ngu tai chua. 

Da vao nhng chng c hien nay ngi ta tin tng rang Phat giao Trieu Tien ang tren a phat trien manh va ay lac quan tng lai. V the cac nha lanh ao quoc gia va cac Giao Hoi Phat giao ong Nam A nen nghien cu ky bai hoc cua Trieu Tien e rut ta kinh nghiem hau kp thi oi au vi nhng ke hoach chieu du cai ao cua cac giao hoi Tay phng hong khuynh ao at nc mnh, ong thi hoc hoi cach phuc hng cua Phat Giao Trieu Tien trong thi ai mi.

    Tran Truc-Lam

    Thang T, 2007.

 (trch t Th Vien Hoa Sen)