Tran Kiem oan

                                       an trang Giai oan - 

              Nhn di kha canh tam ly dan toc va tam ly tr lieu

  Oan va giai oan

 S phan xet cong bang va hp ly ve mot s viec a xay ra, mot hanh ong a lam la cong ly hay bat cong, thong suot hay vng mac, oan hay khong oan thng khong n gian, ro rang va cu the nh trang vi en, sang vi toi. Do o, s phan nh va quyet oan rach roi nhng hanh ong hay s co xay ra, a vi pham en mang song, tai san va tinh than... la oan hay khong oan thng b vng mac do v the, quan iem, van hoa va ca mot chuoi he luy theo sau.

 Vi mot dong lch s trien mien trong chien tranh, vi bao nhieu tai tri ach nc, ngi Viet Nam thng xuyen oi mat vi nhng noi oan c truyen i. Co the noi rang, oan la mot khai niem gan lien vi tam ly dan toc Viet Nam. Trong khung canh van hoa lang xa, s oan c ong ngha vi bat cong, ap bc, mat mat, han thu, xa lanh... co khi la toi loi gia oi tng b oan va tap the xa hoi ang ton tai. Oan, trc mat ai chung, co noi oan the ly va noi oan tam ly. Ve mat the ly, oan la khi b nhng s tac ong t ben ngoai nh bien co, tai ach, bao lc lam mat mat, thng tat, chet choc ot ngot ngoai tam d lieu cua nan nhan b chu oan c. Ve mat tinh than, oan la b hieu lam, b nhn sai, b anh gia khong ung, b phe phan bat cong, b nhan nh thien lenh... va cuoi cung mang chu ket luan, phan quyet khong hp vi cong ly.

 Noi oan c co mau so chung trong ca hai nen van hoa ong va Tay. Nhng cach giai quyet noi oan thng mang nang yeu tnh cua truyen thong, xa hoi va c tin.

 Trc khi ao Phat va ao Chua ra i va du nhap vao Viet Nam, nhng noi oan Viet Nam c xem nh a co "en Tri soi xet". en Tri la mot th cong ly t nhien trong tam thc dan toc Viet.

 ao Phat truyen tha vao Viet Nam bang con ng tam linh xa hoi (socio-spiritual). ay la mot s ket hp hai hoa gia tn ly giac ngo, giai thoat, o sanh cua giao ly ai Tha va c tin truyen thong "en Tri soi xet" cua tam ly dan gian Viet Nam. Trong boi canh van hoa phng ong, nhat la Viet Nam, th giai oan la mot s cu o sieu hnh thong qua hnh thc cung te va cau nguyen mang am net tam ly dan toc va tam linh Phat giao.

 Vi khai niem giai oan i thng mang tnh ai chung tren ay, ao Phat i vao cuoc i va ong vai mot ton giao ien hnh ve nhng le nghi va kinh van s dung trong viec giai oan thong qua nhng ai Trai an Bat o Giai oan. ao Phat khong da vao mot quyen nang tuyet oi hay tin vao mot ang sang tao co toan nang quyet nh so phan cua con ngi nh the; ma xem moi chuyen ln nho xay ra la mot chuoi s kien tac ong qua lai vi nhau theo nguyen ly nhan qua di tac ong cua trung trung Duyen Nghiep. Hnh thai s song hien tien va khuynh hng tam linh thay oi thng xuyen, c tam goi la "so phan" cua mot ngi, luon luon bien oi theo tac ong khach quan va co the thay oi, cai thien theo tac ong chu quan. V vay, an trang Giai oan ch la mot trong muon van hnh thc lam phng tien gop phan cho qua trnh thay oi va cai thien o. The nhng, that ra, khai niem "oan" va "giai oan" khong co trong kinh ien cua ao Phat nguyen thuy. Hien trang cua mot s dnh mac vao hanh ong hay he qua bat thng c goi la "oan" khong hien dien trong ao Phat v rang: S viec xay ra trong giay phut hien tien la do tac ong cua Nghiep. Nghiep la s tch luy moi hanh ong va s viec thien ac, ln be, cao thap... t vo so kiep trc cho en nay. Moi sinh vat va s vat (phap) eu chet i va sinh ra trong tng nhay mat hay trong tng n v vi te nhat cua thi gian c goi la Sat-na. Mot thc the hien tien ch la mot hnh anh mang mot ten goi gia tam do Nghiep tao ra; roi lap tc b bien oi do mot lc tac ong khac goi la Duyen. S song chet nay la nguyen nhan va thc the cua qua trnh thanh, tru, hoai, diet; sinh, gia, benh, chet mang tnh khach quan ma khong mot sinh vat hay s vat nao tranh khoi. Trong chuoi dai Nghiep va Duyen tng tac, bien hien trung trung o, nguyen ly nhan qua chi phoi s van hanh theo mot tien trnh chat che. Tien trnh nay va chi li va rong khap; va hu hnh, va vo hnh; va tam linh va vat ly ma vi nhan thc gii han cua con ngi th s dien tien nh va hp ly, va phi ly nen ngi ta ch con biet dung nhng nhan hieu a co san nh thien va ac, oan va khong oan, cao ca va hen mon... e tam dan vao ma phan nh.

 Bc chu ong va tch cc tiep theo la s co gang tm cach hoa giai, bien oi cai "than phan hien tien" thanh mot the trang khac theo c muon cai thien va vn len cua ngi b oan hay ngi giup giai oan trong mot thi iem, mot c hoi thuan li nao o ma ch nha Phat goi la "duyen". Giai oan, do o, la nhng phng tien trung gian va tam thi giup "sa sai" mot trang huong vo minh trong qua kh thanh sang to va cong chnh trong hien tai va tng lai. Nh ay -  t nhat cung la qua s tin tng cua nhng ngi the t nguyen lam ke cau nguyen, bien minh -- noi oan c se c hoa giai va s ay ai cua nan nhan chu oan se c cham dt. Nghi thc giai oan, t ban chat, la mot y hng hanh thien, li tha mang tinh than t bi (cu ngi b chm am), hy xa (hoa giai) va tr tue (pha vo minh) cua Phat giao. No hoan toan khac xa vi nhng hnh thc "cai ao linh hon tap the" cua nhng ton giao ban xay dng c tin tren can ban moi ngi co mot linh hon bat t i i khong thay oi. Khi khong con ai theo ao Phat, khong con ai au kho gia tran gian nay la khi ao Phat ca khuc khai hoan vien thanh Phat s.

 ao Phat, vi triet ly c ban cho rang moi vat eu khong co t tanh, khong mot vat hay s vat chi ly hay to ln nao ng rieng le t no ma thanh (Tnh Khong); va cung chang co hien tng hay bien co nao khong co s ket hp vi yeu to khac ma van ong, bien hien (Duyen Khi), nen ro rang quan niem la chang co s viec nao hay bat c hien trang nao mang ban chat "oan" hay "khong oan" ca. Ngay nh khi mot ai e t cua c Phat Thch Ca co than thong e nhat, hieu hanh song toan la ngai Muc Kien Lien b bon cp giet chet th cung chang co g la oan trai neu nhn di nhan quan va tr tue Phat a. Trai lai, trong chuoi duyen nghiep trung trung th bo tat Muc Kien Lien cung khong the nao thoat khoi li nghiep. Ngai phai tra nghiep tien kiep a bo oi cha me gia rng sau trc khi ru sach tat ca nghiep bao e at s giai thoat tron ven.

 Nhng ke t khi "thien s xuong nui" e thong tay vao ch, mang ao Phat t mot phng tri cao vien, t co xe de, xe hu tieu tha, nghieng vai vao ganh the s bang co xe bo ai tha [1] th ao Phat a i vao cuoc i hien thc. ao vao i e cu i va giup i nh co xe bo chuyen ch noi kho tran gian. Ma tran gian nay th ay day chuyen c goi la oan khien va thong kho nen giai oan va hoa giai cung la mot phan cu kho e gop phan bang bo nhng vet thng tam ly con ti; nhng noi au i cha lanh lan; va nhng oan trai con e nang tam linh ma thi gian cha u cha lanh.

 Khong i en khi ngai Huyen Trang tr ve sau chuyen Tay du mi co le sieu o co hon thng c coi nh a to chc lan au tien di thi nha ng ben Trung Quoc. That ra, khai niem giai oan, m troi, vt sinh linh ra khoi a nguc trong dong sinh hoat tam linh cua Phat giao a co t khi Muc Kien Lien van dung sc manh tong hp t s chu nguyen cua cac bac tu hanh ton tuc e cu ngi me oc ac ra khoi a nguc A Ty. Va vi dan toc Viet Nam, t thi bnh minh cua lch s Phat giao khi du nhap vao at Viet a co hnh anh "oan Th Knh" va vai tro "ra oan" cua ca nha chua rong m.

 Tinh than giai oan la tam ly dan toc

 Giai oan - trong tn ly ao Phat hay trong bat c y hng cu roi cua ton giao nao - va la triet ly song va la ao ly cua dan toc Viet Nam. La mot at nc nho ben canh nc Trung Hoa o so phng Bac, vi Chiem Thanh Chan Lap ay hieu ong phng Nam; cong vi the chien lc va kinh te thuan li cho nhieu the lc vien chinh t phng Tay, dan Viet muon t ton phai biet t hoa giai. S hoa giai cao nhat van la s hoa giai khi nguon t trong chnh mnh. Vi dan toc Viet Nam, ay la tinh than tha th, cam thong va bnh ang. Lch s a ghi lai hau nh sau moi cuoc chien tranh, moi thi chinh chien, dau thang hay bai, ngi dan Viet van coi trong gia tr lam ngi dai lau hn la the tranh thang tam thi. Tinh than hoa giai cua dan Viet c the hien qua nhng ai Gii an Giai oan cau sieu o cho nhng linh hon a chet khong phan biet ta va ngi.

 Lch s can ai a ghi lai rang, sau khi ai pha quan Thanh nam Ky Dau (1789), vua Quang Trung a ha chieu truyen lam le tng niem cac tng s hu cong va tien cung co hon, giai oan cho cac oan hon uong t cua may van quan Thanh a nam xuong tren at nc ta. Vua Gia Long sau khi thong nhat sn ha cung a cho thiet an trang sieu o cho quan quan t s va nhng oan hon a nam xuong trong cuoc chien khong phan biet ben nao (1802).

 Nhieu danh nhan van hoc Viet Nam a gop phan trong viec soan thao ra nhng bai van te bat hu e truy ieu nhng oan hon va t s. Tong tran Nguyen Van Thanh soan bai "Van te tng s tran vong" va "Co hon thap loai" bang quoc am. Thi hao Nguyen Du soan "Van te thap loai chung sanh". Cu Nguyen nh Chieu soan "Van te s dan luc tnh" va "Van te vong hon mo ngha". Gan ay nhat, sau bien co that thu kinh o (5-7-1885), ngi dan Tha Thien Hue trong hn mot the ky qua a s dung khong biet bao nhieu phng tien nghi le e cung te va m an giai oan cho cac co hon t s a bo mnh trong cuoc noi day chong Phap cua vua Ham Nghi b that bai.

 Niem tin nhat quan trong tat ca cac cuoc Trai an bat o Giai oan la cau nguyen cho "am sieu dng thai". oi vi cac vong hon a chet, du chet bi nhieu bien co va tnh huong khac nhau, noi dung van bao gom 3 muc tieu giai oan chnh:

      1.  Ngi a chet can c ngi con song ghi nhan: Vinh danh, thng tiec, cam thong, chia se va tha th;

      2. Giai oan: Giai toa nhng oan c, dan vat, hieu lam, nghi k, oa ay va ong lc a gay ra s chet choc oan khien;

       3.  Sieu thoat: Cau nguyen cho cac oan hon uong t c sieu thoat.

 oi vi ngi con song, an trang Giai oan mang en mot nguon tam ly tr lieu (psychotherapy) tap the rat can cho s an hoa trong cuoc song. Noi dung cung gom 3 iem chnh:

      1. Ghi nhan "ngha t la ngha tan". Chet la bnh ang va trut bo moi han thu, xung ot, an cung nh oan, lai ang sau. Chet la hoa giai va t hoa giai gia ngi an va ke thu;

      2. Yen tam rang, vong hon cua ngi than cung nh ke thu eu c sieu thoat, khong con i theo quay pha hoac nuoi moi han cu ch ngay bao oan;

     3. Giam thieu hay xoa c ganh nang tinh than ve s am anh cua qua kh trong chnh mnh, e cho tam hon nhe nhang oi dien vi i song trc mat va giup ch cho the he mai sau.

  Trong lnh vc tam benh hoc (Psychopathology) ng ai, chng benh tam than mi nhat c chnh thc a vao Cam nang chan tr benh tam than (DSM: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder) lan au tien vao nam 1980 la chng benh "PTSD" mi c phat hien t cac cu chien binh Hoa Ky a tham gia vao cuoc chien Viet Nam. PTSD la ch viet tat cua Post Traumatic Stress Disorder. Xin tam dch la "Hoi chng hau chan thng". ay la can benh tam than do s am anh cua mot bien co kinh hoang nao o a xay ra trong qua kh, eo ang mai trong tam thc -- hu thc va vo thc -- lam cho benh nhan thng xuyen song trong mot trang thai tam than bat on va neu khong cha tr se thanh roi loan, ien khung. Ngi benh thng xuyen hay thnh thoang trong mot trang thai tam ly e phong, hoi hop, lo s vu v, nong gian bat thng, vui buon lan lon ma khong biet v au. Trong nhieu trng hp nghiem trong, benh nhan co the tr nen ien tiet, bao ong, t t, giet ngi, chong lai xa hoi, bat chap phap luat, cha ap ao ly... ma khong co y thc ve hanh ong cua mnh. a co hang nghn cu chien binh Viet Nam ngi My ang c cha tr PTSD [2] . Trong luc o, ngi Viet Nam noi chung a trc tiep chu ng hau qua khoc liet va lau dai cua Chien tranh Viet Nam ve ca hai mat tinh than va the xac th van con chu ng Hoi chng Hau chan thng trong im lang.

 Bao nhieu con tre thuoc the he th hai va th ba sau cuoc chien Viet Nam van con b khuyet tat, sinh ra d hnh, d tng, mang bu oc Hodgkin, benh liet tuyen man tnh non-Hodgkin... bi di luy cua gan 50 trieu lt Chat oc Da cam (Agent Orange) [3] a tham vao da tht Viet Nam? Bao nhieu thng tch cua the xac va tam hon cha lanh vi hn 5 trieu sinh mang cua quan va dan Viet ca hai mien Nam Bac a nam xuong trong suot 30 nam chien tranh?

 Trc s vang bong cua mot hnh thc cha tr tam ly thng xuyen va chuyen nghiep nh phng Tay, ngi Viet b chan thng hay mang hoi chng hau chan thng lau dai cua tam hon va the xac ch con biet nng ta vao nhng ngi than nhat.

 Cho tat ca moi hnh thc nhac nh, ghi nh, chu nguyen cho ngi chet va giai toa nhng an c tinh than cho ngi song khong phai ch co Phat giao ma tat ca moi ton giao va to chc nhan ao... eu la can thiet sau cuoc be dau nay.

 Trai an chan te Giai oan cua Thay Thch Nhat Hanh va Tang than Lang Mai

 Theo thong bao cua ao Trang Mai Thon va truyen thong quoc te, cuoi thang 2 nam 2007, thay Thch Nhat Hanh a hng dan mot phai oan tang than Lang Mai t Phap ve Viet Nam, phoi hp vi Phat giao trong nc e thiet Trai an Giai oan tai Sai Gon, Hue va Ha Noi. Theo tinh than thong bao, ai Trai an Giai oan nay co ten la "Thuy luc Giai oan Bnh ang Cu bat". Muc ch la e cau nguyen s giai thoat, sieu o cho nhng ngi a chet di nhieu hnh thc nh chien tranh, tai nan, thien tai... cung nh mong cau s an lac cho ngi song sau cuoc chien. Tinh than chu ao cua Trai an nay hay bat c Trai an nao cua Phat giao ung ngha t trc ti nay la tuyet oi bnh ang, khong phan biet tuoi tac, gii tnh, khuynh hng hay hoan canh xuat than.

 ng ve mat ton giao, Trai an Bat o Giai oan mang ban chat hanh thien tren can ban tam linh va tinh than. Khi mot he thong ly thuyet, suy luan bien thanh c tin trong i song tam linh th van e con lai la tin hay khong tin - linh tai nga, bat linh tai nga - ma thoi. Moi s tranh luan, so sanh, mo xe, phan tch ve mot c tin ton giao hay mot nep ngh tam linh a nh hnh cua mot tap the eu khong co can ban thc hu e a pha hay lung lac c nhng ngi a xay niem tin vng chac trong chnh mnh.

 ng ve mat tam ly va xa hoi Viet Nam, cuoc song kho khan ve nhieu mat trong nhng nam qua a gii han kha nang ngi Viet quan tam en i song tam than (mental health). Nep sinh hoat tam than nay quan trong ngang hang vi i song the chat ma ang le chung ta can phai co sau mot cuoc chien tranh dai va khoc liet nh cuoc chien Viet Nam.

 The gii ben ngoai ang nhn ve Viet Nam. Va a so nhng ngi Viet, ke ca trong va ngoai nc, cung ang nhn ve ai Trai an Bat o Giai oan cua thay Nhat Hanh va ch tang ni trong boi canh ton giao va tam ly, xa hoi Viet Nam.

 Vi ao Phat, trai an chan te giai oan la mot hnh thc sinh hoat tam linh thng xuyen va rong khap. Quy mo co the khac nhau t mot nhom ban be, mot gia nh, mot dong ho, mot lang xa cho en tng mien, tng giao hoi hay toan quoc... tuy nghi phng tien, nhng khong phai la mot "s co" mi me hay qua trong ai va hiem hoi trong qua trnh hoang dng ao phap cua Phat giao nh nhieu ngi ngo nhan. Trai an chan te giai oan khong phan biet con la cach the hien long t bi, cau giai thoat trong cong hanh Bo Tat cua gii Phat t xuat gia cung nh tai gia.

 Tren can ban nganh Tham van (Counseling) va Tam ly Tr lieu (Psychotherapy) von a phat trien sau rong tai hau het cac nc phng Tay ma Viet Nam chung ta con vang bong - hay ch mi trong giai oan nghien cu va tham khao - cac cuoc cau nguyen tap the cua moi ton giao noi chung va hnh thc le nghi ai Trai an Bat o Giai oan cua Phat giao noi rieng co mot tac dung tam linh va tam ly tng t. Neu nganh tham van va tam ly tr lieu phng Tay giup cha tr nhng di chng cua nhieu can benh tinh than do chien tranh va tai ng nan kho gay ra th nhng cuoc thiet ai trai an cung giup hoa giai nhng xung ot tam ly va niem tin a b chao ao, o v hay bang hoai. ac biet no co kha nang an ui hay giai quyet c bc au nhng di luy han thu, uat c, oan nghiet gia ngi song va ngi chet; gia ngi pha nay va ngi pha no.

 Song cac nc tien tien phng Tay, a so ngi Viet a da vao gia nh va cong ong sac toc cua mnh e chia se, an ui, ho tr, tham khao... thay cho mot hnh thc tham van chuyen nghiep (professional counseling). Tng t nh the, trong bao nam qua, ngi Viet a nng vao cac sinh hoat tam linh ton giao tai cac nha th, chua chien, t vien e lam cho da tinh than thay cho hnh thc tam ly tr lieu. Vi cai nhn tch cc t pha tam benh hoc, ai Trai an Bat o Giai oan ang c to chc rong khap tren toan quoc la mot s gop phan tch cc vao mot cuoc "Tam ly tr lieu" tap the ma nhng ngi ang con ganh chu di luy cua cuoc chien Viet Nam trong tham lang ang can.

 Ket luan

  Trong lch s truyen tha cua ao Phat, hnh thc Trai an Bat o Giai oan la mot phng tien o sanh. Theo tinh than ao Phat, ay hoan toan khong phai la mot hanh ong ban phat "cu roi" hay "phan xet" ma ch la mot tien trnh hanh ao mang tnh cach xa ky, hanh thien. Trong tinh than o, hang cao tang ai c chu tr nghi thc hanh le ong vai nhng hanh gia cao tuoi ao va ay c o trong khuon kho cua mot ton giao phat nguyen t tam ng ra thc hien. Hung lc giup Trai an thanh cong khong phai la hnh thc tran thiet ben ngoai ma chnh la nang lc doc long chu nguyen cua tat ca Phat t va nhng ngi ban ao. Phng tien thien xao giup Trai an at y nguyen xa nay van la hanh t bi va c khiem ha cua ch tang ni va ch Phat t phat tam; tuyet oi khong co cho ng trong dong suoi tam linh cho s pho trng hnh thc hay thanh hoa nhan vat va cng ieu tac dung. Theo truyen thong Phat giao, ngay ca cac bac tang ni ton tuc chu le trong cac ai Trai an cung ch xin nguyen c gieo duyen lanh bang cach chuyen tr nng vao nang lc cua Hong an

  Tam bao e chu nguyen hau mong cai nghiep cho ngi va cho chnh mnh tren con ng tu hoc hoa ao, giup i. ang giac ngo nh c Phat ngay xa a thuyet phap o sanh trong suot 49 nam tri ma van khiem cung ngo li rang: "Van phap nh rng cay trung iep ma nhng ieu ta noi ra th cha bang nam la trong tay." Bi the, tinh than hanh ao cua Phat giao xa nay van thng c v von la "tng van, phap vu". Ngha la nhng hnh thc le nghi, cau nguyen, thuyet phap xien dng li Phat day v nh "may lanh, ma phap". Trong cn ma phap, khong phai ai cung co nhu cau giong nhau va chap nhan s tham thau nh nhau. Chang han nh nhng ngi a chet hay con song sau cuoc chien tranh Viet Nam khong phai ai cung co noi thong kho, chu ng oan c nh nhau can phai c nguyen cau hoa giai tap the chung chung. Tuy nhien, trong tinh than luc hoa va tng tac cua ao Phat, chung sanh tuy duyen ma hoa o nen cung tuy can c ma tham thau khi co dp tiep can vi cn ma lanh chuc phuc ay.

 Trai an Giai oan khong phai la mot cuoc "len ong tap the" e keo tat ca moi oi tng vao mot cuoc hanh hng tam linh ong ang va ong ieu nh s tng tng qua phong phu cua mot thieu so ngi cha co thien duyen e tm hieu chn chan. The nhng lac ac o ay, van co hien tng ngo nhan nghiem trong ve mot cuoc "giai oan tap the" nh vay. Xu hng hieu lam o cho rang, phai minh nh oi tng nao can phai "giai oan trc a". ay la mot yeu cau nghch ly v xa nay tieng chuong chua khong i tm oi tng nghe la ai mi giong len. Moi s phan biet oi x nh the se hoan toan i ngc lai vi tinh than bat o va hoi hng cua nghi thc Trai an. Va hau luan tat nhien cua mot s ngo nhan tieu cc nh the la nhng phan ng chu quan bieu hien nhieu mc o. Nhng ang tiec nhat la phan ng ngoai lan mc nhan van nh vong ngon, quy chup, ma l ca nhan ngi khac mot cach chu quan, tho thien va ay cam tnh voi vang ma ch nha Phat goi la vo minh. ao Phat ra i va t nhan la mot phng tien pha vo minh. Dam mong, cac thien hu cha quen vi phng tien pha vo minh ay se th dung e khong nhan lam phng tien lam cu canh, hay ngc lai.

 Xin gop li cau nguyen cho tat ca nhng ngi anh em - ke mat ngi con - se phu ho cho nhau va c nhn nhau ngay mot ro hn vi tam man vo minh buong xuong.

           California, mua Xuan 2007