Cuoi Dong

Tran Kiem oan

an trang Giai oan -

Nhn di kha canh tam ly dan toc va tam ly tr lieu

Oan va giai oan

S phan xet cong bang va hp ly ve mot s viec a xay ra, mot hanh ong a lam la cong ly hay bat cong, thong suot hay vng mac, oan hay khong oan thng khong n gian, ro rang va cu the nh trang vi en, sang vi toi. Do o, s phan nh va quyet oan rach roi nhng hanh ong hay s co xay ra, a vi pham en mang song, tai san va tinh than... la oan hay khong oan thng b vng mac do v the, quan iem, van hoa va ca mot chuoi he luy theo sau.

Vi mot dong lch s trien mien trong chien tranh, vi bao nhieu tai tri ach nc, ngi Viet Nam thng xuyen oi mat vi nhng noi oan c truyen i. Co the noi rang, oan la mot khai niem gan lien vi tam ly dan toc Viet Nam. Trong khung canh van hoa lang xa, s oan c ong ngha vi bat cong, ap bc, mat mat, han thu, xa lanh... co khi la toi loi gia oi tng b oan va tap the xa hoi ang ton tai. Oan, trc mat ai chung, co noi oan the ly va noi oan tam ly. Ve mat the ly, oan la khi b nhng s tac ong t ben ngoai nh bien co, tai ach, bao lc lam mat mat, thng tat, chet choc ot ngot ngoai tam d lieu cua nan nhan b chu oan c. Ve mat tinh than, oan la b hieu lam, b nhn sai, b anh gia khong ung, b phe phan bat cong, b nhan nh thien lenh... va cuoi cung mang chu ket luan, phan quyet khong hp vi cong ly.

Noi oan c co mau so chung trong ca hai nen van hoa ong va Tay. Nhng cach giai quyet noi oan thng mang nang yeu tnh cua truyen thong, xa hoi va c tin.

Trc khi ao Phat va ao Chua ra i va du nhap vao Viet Nam, nhng noi oan Viet Nam c xem nh a co "en Tri soi xet". en Tri la mot th cong ly t nhien trong tam thc dan toc Viet.

ao Phat truyen tha vao Viet Nam bang con ng tam linh xa hoi (socio-spiritual). ay la mot s ket hp hai hoa gia tn ly giac ngo, giai thoat, o sanh cua giao ly ai Tha va c tin truyen thong "en Tri soi xet" cua tam ly dan gian Viet Nam. Trong boi canh van hoa phng ong, nhat la Viet Nam, th giai oan la mot s cu o sieu hnh thong qua hnh thc cung te va cau nguyen mang am net tam ly dan toc va tam linh Phat giao.

Vi khai niem giai oan i thng mang tnh ai chung tren ay, ao Phat i vao cuoc i va ong vai mot ton giao ien hnh ve nhng le nghi va kinh van s dung trong viec giai oan thong qua nhng ai Trai an Bat o Giai oan. ao Phat khong da vao mot quyen nang tuyet oi hay tin vao mot ang sang tao co toan nang quyet nh so phan cua con ngi nh the; ma xem moi chuyen ln nho xay ra la mot chuoi s kien tac ong qua lai vi nhau theo nguyen ly nhan qua di tac ong cua trung trung Duyen Nghiep. Hnh thai s song hien tien va khuynh hng tam linh thay oi thng xuyen, c tam goi la "so phan" cua mot ngi, luon luon bien oi theo tac ong khach quan va co the thay oi, cai thien theo tac ong chu quan. V vay, an trang Giai oan ch la mot trong muon van hnh thc lam phng tien gop phan cho qua trnh thay oi va cai thien o. The nhng, that ra, khai niem "oan" va "giai oan" khong co trong kinh ien cua ao Phat nguyen thuy. Hien trang cua mot s dnh mac vao hanh ong hay he qua bat thng c goi la "oan" khong hien dien trong ao Phat v rang: S viec xay ra trong giay phut hien tien la do tac ong cua Nghiep. Nghiep la s tch luy moi hanh ong va s viec thien ac, ln be, cao thap... t vo so kiep trc cho en nay. Moi sinh vat va s vat (phap) eu chet i va sinh ra trong tng nhay mat hay trong tng n v vi te nhat cua thi gian c goi la Sat-na. Mot thc the hien tien ch la mot hnh anh mang mot ten goi gia tam do Nghiep tao ra; roi lap tc b bien oi do mot lc tac ong khac goi la Duyen. S song chet nay la nguyen nhan va thc the cua qua trnh thanh, tru, hoai, diet; sinh, gia, benh, chet mang tnh khach quan ma khong mot sinh vat hay s vat nao tranh khoi. Trong chuoi dai Nghiep va Duyen tng tac, bien hien trung trung o, nguyen ly nhan qua chi phoi s van hanh theo mot tien trnh chat che. Tien trnh nay va chi li va rong khap; va hu hnh, va vo hnh; va tam linh va vat ly ma vi nhan thc gii han cua con ngi th s dien tien nh va hp ly, va phi ly nen ngi ta ch con biet dung nhng nhan hieu a co san nh thien va ac, oan va khong oan, cao ca va hen mon... e tam dan vao ma phan nh.

Bc chu ong va tch cc tiep theo la s co gang tm cach hoa giai, bien oi cai "than phan hien tien" thanh mot the trang khac theo c muon cai thien va vn len cua ngi b oan hay ngi giup giai oan trong mot thi iem, mot c hoi thuan li nao o ma ch nha Phat goi la "duyen". Giai oan, do o, la nhng phng tien trung gian va tam thi giup "sa sai" mot trang huong vo minh trong qua kh thanh sang to va cong chnh trong hien tai va tng lai. Nh ay - t nhat cung la qua s tin tng cua nhng ngi  the t nguyen lam ke cau nguyen, bien minh -- noi oan c se c hoa giai va s ay ai cua nan nhan chu oan se c cham dt. Nghi thc giai oan, t ban chat, la mot y hng hanh thien, li tha mang tinh than t bi (cu ngi b chm am), hy xa (hoa giai) va tr tue (pha vo minh) cua Phat giao. No hoan toan khac xa vi nhng hnh thc "cai ao linh hon tap the" cua nhng ton giao ban xay dng c tin tren can ban moi ngi co mot linh hon bat t i i khong thay oi. Khi khong con ai theo ao Phat, khong con ai au kho gia tran gian nay la khi ao Phat ca khuc khai hoan vien thanh Phat s.

ao Phat, vi triet ly c ban cho rang moi vat eu khong co t tanh, khong mot vat hay s vat chi ly hay to ln nao ng rieng le t no ma thanh (Tnh Khong); va cung chang co hien tng hay bien co nao khong co s ket hp vi yeu to khac ma van ong, bien hien (Duyen Khi), nen ro rang quan niem la chang co s viec nao hay bat c hien trang nao mang ban chat "oan" hay "khong oan" ca. Ngay nh khi mot ai e t cua c Phat Thch Ca co than thong e nhat, hieu hanh song toan la ngai Muc Kien Lien b bon cp giet chet th cung chang co g la oan trai neu nhn di nhan quan va tr tue Phat a. Trai lai, trong chuoi duyen nghiep trung trung th bo tat Muc Kien Lien cung khong the nao thoat khoi li nghiep. Ngai phai tra nghiep tien kiep a bo oi cha me gia rng sau trc khi ru sach tat ca nghiep bao e at s giai thoat tron ven.

Nhng ke t khi "thien s xuong nui" e thong tay vao ch, mang ao Phat t mot phng tri cao vien, t co xe de, xe hu tieu tha, nghieng vai vao ganh the s bang co xe bo ai tha [1] th ao Phat a i vao cuoc i hien thc. ao vao i e cu i va giup i nh co xe bo chuyen ch noi kho tran gian. Ma tran gian nay th ay day chuyen c goi la oan khien va thong kho nen giai oan va hoa giai cung la mot phan cu kho e gop phan bang bo nhng vet thng tam ly con ti; nhng noi au i cha lanh lan; va nhng oan trai con e nang tam linh ma thi gian cha u cha lanh.

Khong i en khi ngai Huyen Trang tr ve sau chuyen Tay du mi co le sieu o co hon thng c coi nh a to chc lan au tien di thi nha ng ben Trung Quoc. That ra, khai niem giai oan, m troi, vt sinh linh ra khoi a nguc trong dong sinh hoat tam linh cua Phat giao a co t khi Muc Kien Lien van dung sc manh tong hp t s chu nguyen cua cac bac tu hanh ton tuc e cu ngi me oc ac ra khoi a nguc A Ty. Va vi dan toc Viet Nam, t thi bnh minh cua lch s Phat giao khi du nhap vao at Viet a co hnh anh "oan Th Knh" va vai tro "ra oan" cua ca nha chua rong m.

Tinh than giai oan la tam ly dan toc

Giai oan - trong tn ly ao Phat hay trong bat c y hng cu roi cua ton giao nao - va la triet ly song va la ao ly cua dan toc Viet Nam. La mot at nc nho ben canh nc Trung Hoa o so  phng Bac, vi Chiem Thanh Chan Lap ay hieu ong  phng Nam; cong vi the chien lc va kinh te thuan li cho nhieu the lc vien chinh t phng Tay, dan Viet muon t ton phai biet t hoa giai. S hoa giai cao nhat van la s hoa giai khi nguon t trong chnh mnh. Vi dan toc Viet Nam, ay la tinh than tha th, cam thong va bnh ang. Lch s a ghi lai hau nh sau moi cuoc chien tranh, moi thi chinh chien, dau thang hay bai, ngi dan Viet van coi trong gia tr lam ngi dai lau hn la the tranh thang tam thi. Tinh than hoa giai cua dan Viet c the hien qua nhng ai Gii an Giai oan cau sieu o cho nhng linh hon a chet khong phan biet ta va ngi.

Lch s can ai a ghi lai rang, sau khi ai pha quan Thanh nam Ky Dau (1789), vua Quang Trung a ha chieu truyen lam le tng niem cac tng s hu cong va tien cung co hon, giai oan cho cac oan hon uong t cua may van quan Thanh a nam xuong tren at nc ta. Vua Gia Long sau khi thong nhat sn ha cung a cho thiet an trang sieu o cho quan quan t s va nhng oan hon a nam xuong trong cuoc chien khong phan biet ben nao (1802).

Nhieu danh nhan van hoc Viet Nam a gop phan trong viec soan thao ra nhng bai van te bat hu e truy ieu nhng oan hon va t s. Tong tran Nguyen Van Thanh soan bai "Van te tng s tran vong" va "Co hon thap loai" bang quoc am. Thi hao Nguyen Du soan "Van te thap loai chung sanh". Cu Nguyen nh Chieu soan "Van te s dan luc tnh" va "Van te vong hon mo ngha". Gan ay nhat, sau bien co that thu kinh o (5-7-1885), ngi dan Tha Thien Hue trong hn mot the ky qua a s dung khong biet bao nhieu phng tien nghi le e cung te va m an giai oan cho cac co hon t s a bo mnh trong cuoc noi day chong Phap cua vua Ham Nghi b that bai.

Niem tin nhat quan trong tat ca cac cuoc Trai an bat o Giai oan la cau nguyen cho "am sieu dng thai". oi vi cac vong hon a chet, du chet bi nhieu bien co va tnh huong khac nhau, noi dung van bao gom 3 muc tieu giai oan chnh:

1. Ngi a chet can c ngi con song ghi nhan: Vinh danh, thng tiec, cam thong, chia se va tha th;

2. Giai oan: Giai toa nhng oan c, dan vat, hieu lam, nghi k, oa ay va ong lc a gay ra s chet choc oan khien;

3. Sieu thoat: Cau nguyen cho cac oan hon uong t c sieu thoat.

oi vi ngi con song, an trang Giai oan mang en mot nguon tam ly tr lieu (psychotherapy) tap the rat can cho s an hoa trong cuoc song. Noi dung cung gom 3 iem chnh:

1. Ghi nhan "ngha t la ngha tan". Chet la bnh ang va trut bo moi han thu, xung ot, an cung nh oan, lai ang sau. Chet la hoa giai va t hoa giai gia ngi an va ke thu;

2. Yen tam rang, vong hon cua ngi than cung nh ke thu eu c sieu thoat, khong con i theo quay pha hoac nuoi moi han cu ch ngay bao oan;

3. Giam thieu hay xoa c ganh nang tinh than ve s am anh cua qua kh trong chnh mnh, e cho tam hon nhe nhang oi dien vi i song trc mat va giup ch cho the he mai sau.

Trong lnh vc tam benh hoc (Psychopathology) ng ai, chng benh tam than mi nhat c chnh thc a vao Cam nang chan tr benh tam than (DSM: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder) lan au tien vao nam 1980 la chng benh "PTSD" mi c phat hien t cac cu chien binh Hoa Ky a tham gia vao cuoc chien Viet Nam. PTSD la ch viet tat cua Post Traumatic Stress Disorder. Xin tam dch la "Hoi chng hau chan thng". ay la can benh tam than do s am anh cua mot bien co kinh hoang nao o a xay ra trong qua kh, eo ang mai trong tam thc -- hu thc va vo thc -- lam cho benh nhan thng xuyen song trong mot trang thai tam than bat on va neu khong cha tr se thanh roi loan, ien khung. Ngi benh thng xuyen hay thnh thoang  trong mot trang thai tam ly e phong, hoi hop, lo s vu v, nong gian bat thng, vui buon lan lon ma khong biet v au. Trong nhieu trng hp nghiem trong, benh nhan co the tr nen ien tiet, bao ong, t t, giet ngi, chong lai xa hoi, bat chap phap luat, cha ap ao ly... ma khong co y thc ve hanh ong cua mnh. a co hang nghn cu chien binh Viet Nam ngi My ang c cha tr PTSD [2] . Trong luc o, ngi Viet Nam noi chung a trc tiep chu ng hau qua khoc liet va lau dai cua Chien tranh Viet Nam ve ca hai mat tinh than va the xac th van con chu ng Hoi chng Hau chan thng trong im lang.

Bao nhieu con tre thuoc the he th hai va th ba sau cuoc chien Viet Nam van con b khuyet tat, sinh ra d hnh, d tng, mang bu oc Hodgkin, benh liet tuyen man tnh non-Hodgkin... bi di luy cua gan 50 trieu lt Chat oc Da cam (Agent Orange) [3] a tham vao da tht Viet Nam? Bao nhieu thng tch cua the xac va tam hon cha lanh vi hn 5 trieu sinh mang cua quan va dan Viet ca hai mien Nam Bac a nam xuong trong suot 30 nam chien tranh?

Trc s vang bong cua mot hnh thc cha tr tam ly thng xuyen va chuyen nghiep nh  phng Tay, ngi Viet b chan thng hay mang hoi chng hau chan thng lau dai cua tam hon va the xac ch con biet nng ta vao nhng ngi than nhat.

Cho tat ca moi hnh thc nhac nh, ghi nh, chu nguyen cho ngi chet va giai toa nhng an c tinh than cho ngi song khong phai ch co Phat giao ma tat ca moi ton giao va to chc nhan ao... eu la can thiet sau cuoc be dau nay.

Trai an chan te Giai oan cua Thay Thch Nhat Hanh va Tang than Lang Mai

Theo thong bao cua ao Trang Mai Thon va truyen thong quoc te, cuoi thang 2 nam 2007, thay Thch Nhat Hanh a hng dan mot phai oan tang than Lang Mai t Phap ve Viet Nam, phoi hp vi Phat giao trong nc e thiet Trai an Giai oan tai Sai Gon, Hue va Ha Noi. Theo tinh than thong bao, ai Trai an Giai oan nay co ten la "Thuy luc Giai oan Bnh ang Cu bat". Muc ch la e cau nguyen s giai thoat, sieu o cho nhng ngi a chet di nhieu hnh thc nh chien tranh, tai nan, thien tai... cung nh mong cau s an lac cho ngi song sau cuoc chien. Tinh than chu ao cua Trai an nay hay bat c Trai an nao cua Phat giao ung ngha t trc ti nay la tuyet oi bnh ang, khong phan biet tuoi tac, gii tnh, khuynh hng hay hoan canh xuat than.

ng ve mat ton giao, Trai an Bat o Giai oan mang ban chat hanh thien tren can ban tam linh va tinh than. Khi mot he thong ly thuyet, suy luan bien thanh c tin trong i song tam linh th van e con lai la tin hay khong tin - linh tai nga, bat linh tai nga - ma thoi. Moi s tranh luan, so sanh, mo xe, phan tch ve mot c tin ton giao hay mot nep ngh tam linh a nh hnh cua mot tap the eu khong co can ban thc hu e a pha hay lung lac c nhng ngi a xay niem tin vng chac trong chnh mnh.

ng ve mat tam ly va xa hoi Viet Nam, cuoc song kho khan ve nhieu mat trong nhng nam qua a gii han kha nang ngi Viet quan tam en i song tam than (mental health). Nep sinh hoat tam than nay quan trong ngang hang vi i song the chat ma ang le chung ta can phai co sau mot cuoc chien tranh dai va khoc liet nh cuoc chien Viet Nam.

The gii ben ngoai ang nhn ve Viet Nam. Va a so nhng ngi Viet, ke ca trong va ngoai nc, cung ang nhn ve ai Trai an Bat o Giai oan cua thay Nhat Hanh va ch tang ni trong boi canh ton giao va tam ly, xa hoi Viet Nam.

Vi ao Phat, trai an chan te giai oan la mot hnh thc sinh hoat tam linh thng xuyen va rong khap. Quy mo co the khac nhau t mot nhom ban be, mot gia nh, mot dong ho, mot lang xa cho en tng mien, tng giao hoi hay toan quoc... tuy nghi phng tien, nhng khong phai la mot "s co" mi me hay qua trong ai va hiem hoi trong qua trnh hoang dng ao phap cua Phat giao nh nhieu ngi ngo nhan. Trai an chan te giai oan khong phan biet con la cach the hien long t bi, cau giai thoat trong cong hanh Bo Tat cua gii Phat t xuat gia cung nh tai gia.

Tren can ban nganh Tham van (Counseling) va Tam ly Tr lieu (Psychotherapy) von a phat trien sau rong tai hau het cac nc phng Tay ma Viet Nam chung ta con vang bong - hay ch mi  trong giai oan nghien cu va tham khao - cac cuoc cau nguyen tap the cua moi ton giao noi chung va hnh thc le nghi ai Trai an Bat o Giai oan cua Phat giao noi rieng co mot tac dung tam linh va tam ly tng t. Neu nganh tham van va tam ly tr lieu phng Tay giup cha tr nhng di chng cua nhieu can benh tinh than do chien tranh va tai ng nan kho gay ra th nhng cuoc thiet ai trai an cung giup hoa giai nhng xung ot tam ly va niem tin a b chao ao, o v hay bang hoai. ac biet no co kha nang an ui hay giai quyet c bc au nhng di luy han thu, uat c, oan nghiet gia ngi song va ngi chet; gia ngi pha nay va ngi pha no.

Song  cac nc tien tien phng Tay, a so ngi Viet a da vao gia nh va cong ong sac toc cua mnh e chia se, an ui, ho tr, tham khao... thay cho mot hnh thc tham van chuyen nghiep (professional counseling). Tng t nh the, trong bao nam qua, ngi Viet a nng vao cac sinh hoat tam linh ton giao tai cac nha th, chua chien, t vien e lam cho da tinh than thay cho hnh thc tam ly tr lieu. Vi cai nhn tch cc t pha tam benh hoc, ai Trai an Bat o Giai oan ang c to chc rong khap tren toan quoc la mot s gop phan tch cc vao mot cuoc "Tam ly tr lieu" tap the ma nhng ngi ang con ganh chu di luy cua cuoc chien Viet Nam trong tham lang ang can.

Ket luan

Trong lch s truyen tha cua ao Phat, hnh thc Trai an Bat o Giai oan la mot phng tien o sanh. Theo tinh than ao Phat, ay hoan toan khong phai la mot hanh ong ban phat "cu roi" hay "phan xet" ma ch la mot tien trnh hanh ao mang tnh cach xa ky, hanh thien. Trong tinh than o, hang cao tang ai c chu tr nghi thc hanh le ong vai nhng hanh gia cao tuoi ao va ay c o trong khuon kho cua mot ton giao phat nguyen t tam ng ra thc hien. Hung lc giup Trai an thanh cong khong phai la hnh thc tran thiet ben ngoai ma chnh la nang lc doc long chu nguyen cua tat ca Phat t va nhng ngi ban ao. Phng tien thien xao giup Trai an at y nguyen xa nay van la hanh t bi va c khiem ha cua ch tang ni va ch Phat t phat tam; tuyet oi khong co cho ng trong dong suoi tam linh cho s pho trng hnh thc hay thanh hoa nhan vat va cng ieu tac dung. Theo truyen thong Phat giao, ngay ca cac bac tang ni ton tuc chu le trong cac ai Trai an cung ch xin nguyen c gieo duyen lanh bang cach chuyen tr nng vao nang lc cua Hong an

Tam bao e chu nguyen hau mong cai nghiep cho ngi va cho chnh mnh tren con ng tu hoc hoa ao, giup i. ang giac ngo nh c Phat ngay xa a thuyet phap o sanh trong suot 49 nam tri ma van khiem cung ngo li rang: "Van phap nh rng cay trung iep ma nhng ieu ta noi ra th cha bang nam la trong tay." Bi the, tinh than hanh ao cua Phat giao xa nay van thng c v von la "tng van, phap vu". Ngha la nhng hnh thc le nghi, cau nguyen, thuyet phap xien dng li Phat day v nh "may lanh, ma phap". Trong cn ma phap, khong phai ai cung co nhu cau giong nhau va chap nhan s tham thau nh nhau. Chang han nh nhng ngi a chet hay con song sau cuoc chien tranh Viet Nam khong phai ai cung co noi thong kho, chu ng oan c nh nhau can phai c nguyen cau hoa giai tap the chung chung. Tuy nhien, trong tinh than luc hoa va tng tac cua ao Phat, chung sanh tuy duyen ma hoa o nen cung tuy can c ma tham thau khi co dp tiep can vi cn ma lanh chuc phuc ay.

Trai an Giai oan khong phai la mot cuoc "len ong tap the" e keo tat ca moi oi tng vao mot cuoc hanh hng tam linh ong ang va ong ieu nh s tng tng qua phong phu cua mot thieu so ngi cha co thien duyen e tm hieu chn chan. The nhng lac ac o ay, van co hien tng ngo nhan nghiem trong ve mot cuoc "giai oan tap the" nh vay. Xu hng hieu lam o cho rang, phai minh nh oi tng nao can phai "giai oan trc a". ay la mot yeu cau nghch ly v xa nay tieng chuong chua khong i tm oi tng nghe la ai mi giong len. Moi s phan biet oi x nh the se hoan toan i ngc lai vi tinh than bat o va hoi hng cua nghi thc Trai an. Va hau luan tat nhien cua mot s ngo nhan tieu cc nh the la nhng phan ng chu quan bieu hien  nhieu mc o. Nhng ang tiec nhat la phan ng  ngoai lan mc nhan van nh vong ngon, quy chup, ma l ca nhan ngi khac mot cach chu quan, tho thien va ay cam tnh voi vang ma ch nha Phat goi la vo minh. ao Phat ra i va t nhan la mot phng tien pha vo minh. Dam mong, cac thien hu cha quen vi phng tien pha vo minh ay se th dung e khong nhan lam phng tien lam cu canh, hay ngc lai.

Xin gop li cau nguyen cho tat ca nhng ngi anh em - ke mat ngi con - se phu ho cho nhau va c nhn nhau ngay mot ro hn vi tam man vo minh buong xuong.

California, mua Xuan 2007