Thieàn sö Sayadaw Ujotika

                                 Tyø Kheo Taâm Phaùp dòch

      “Chöøng naøo chuùng ta coøn ñaùnh giaù, ño löôøng ngöôøi khaùc baèng tieâu

  chuaån cuûa mình vaø chöøng naøo chuùng ta coøn töï ñaùnh giaù mình baèng caùc

   tieâu chuaån cuûa ngöôøi khaùc, chöøng ñoù chuùng ta seõ coøn

                              Luoân Luoân Ñau Khoå.”

      Muïc ñích coù saün roài

      Naøo phaûi voïng xa xoâi

      Daëm trình thong dong böôùc

      Hoa traéng nôû ven ñoài

      Chaët ñöùt voøng thaäp nhò nhaân duyeân

   Haàu heát chuùng ta ñaõ töøng nghe noùi ñeán Thaäp nhò nhaân duyeân (Paticcaøsamuppaøda – Phaùp duyeân khôûi, Phaùp tuøy thuoäc phaùt sanh).  Trong 12 nhaân duyeân naøy coù 2 caùch khôûi ñaàu:  1) laø khôûi ñaàu töø voâ minh (Avijjaø); voâ minh duyeân haønh (avijjaø-paccayaø sankhaøraø).  Paccayaø nghiaõ laø duyeân.  Do voâ minh laøm duyeân cho haønh.  Caùc haønh ñoäng veà thaân, khaåu, yù, thieän hay baát thieän, taát caû ñeàu laø haønh (sankhaøra).  Keå caû thieàn vaø caùc taàng thieàn an chæ (jhaøna) cuõng ñeàu laø haønh.

  Thieàn Vipassanaø hoaøn toaøn khaùc, bôûi vì chuoãi maét xích 12 nhaân duyeân coù theå bò phaù vôõ baèng caùch thaáy ñuùng thöïc töôùng cuûa danh vaø saéc.  Ñieàu naøy toâi seõ giaûi thích chi tieát sau.  Tuy nhieân, khi haønh giaû thöïc haønh thieàn an chæ ñònh (jhaøna), khi theå nhaäp vaøo trong caùc taàng thieàn, baïn seõ khoâng theå thaáy ñöôïc thöïc töôùng cuûa danh vaø saéc, baïn töï ñoàng hoaù mình vôùi chuùng.  Baïn thaáy vaø caûm nhaän raèng noù chính laø cuûa mình vaø ñieàu ñoù seõ taïo duyeân cho moät laàn taùi sinh khaùc.  Noù seõ laø moät caûnh giôùi raát toát ñeïp, bôûi vì traïng thaùi taâm thieàn ñoù raát taäp trung, ñònh tónh, an laïc vaø raát saùng suoát, song ôû beân trong vaãn coøn voâ minh.  Kieáp taùi sinh keá tieáp seõ laø söï phaûn aùnh cuûa traïng thaùi taâm ñoù.

  Taát caû moïi thöù xaûy ñeán trong cuoäc ñôøi chuùng ta ñeàu laø söï phaûn aùnh traïng thaùi taâm cuûa chính chuùng ta.

 Ñaây laø moät qui luaät raát cô baûn maø chuùng ta phaûi hieåu.  Chính caùc traïng thaùi taâm vaø söùc maïnh cuûa chuùng seõ taïo ra nhöõng hoaøn caûnh trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta.  Ñoâi khi moïi ngöôøi hoûi toâi: “Taïi sao laïi coù loaïi ñôøi soáng naøy xaûy ra?  Caùi gì laø nhaân duyeân khieán noù xaûy ra nhö vaäy?  Coù bao nhieâu loaïi caûnh giôùi sinh toàn?”.  Toâi khoâng theå noùi cho caùc baïn bieát laø coù bao nhieâu loaïi kieáp sinh toàn ñöôïc, bôûi vì ñieàu ñoù tuøy thuoäc vaøo soá löôïng caùc traïng thaùi taâm.  Tuøy thuoäc vaøo caùc traïng thaùi taâm khaùc nhau maø caùc daïng sinh toàn khaùc nhau coù theå dieãn ra.

  Thaäm chí ngay trong theá giôùi loaøi ngöôøi naøy thoâi, neáu baïn nghieân cöùu thaät caën keõ töøng caù nhaân moãi con ngöôøi, baïn seõ thaáy cöïc kyø kinh ngaïc.  Maëc duø veà maët theå lyù, chuùng ta cuøng ôû trong moät theá giôùi vaät chaát naøy, nhöng veà maët tinh thaàn, xuùc caûm vaø tri thöùc, moãi caù nhaân chuùng ta laïi raát khaùc bieät nhau.  Moät soá ngöôøi soáng trong nhöõng hoaøn caûnh raát ñau ñôùn, khoå sôû, veà maët tinh thaàn, hoï luoân ñau khoå.  Hoï khoâng coù tình thöông  vaø loøng bi maãn (mettaø, karunaø), hoï khoâng coù söï saùng suoát.

 Khi nghó veà cuoäc ñôøi, chuùng ta neân nghó nhieàu hôn ñeán phaåm chaát cuûa taâm.

Ngöôøi naøy coù theå laø moät tyû phuù, trong khi keû khaùc coù theå ngheøo rôùt moàng tôi, nhöng keû ngheøo ñoù vaãn coù theå soáng moät cuoäc ñôøi raát maõn nguyeän vaø haïnh phuùc, trong khi con ngöôøi giaøu coù kia coù theå ñang phaûi traõi qua moät cuoäc soáng ñaày ñau khoå.

 Chuùng ta khoâng theå ñaùnh giaù, caân ño ñong ñeám cuoäc ñôøi moät con ngöôøi döïa treân tieâu chuaån tieàn cuûa hay ñòa vò hay baát cöù caùi gì maø ngöôøi aáy ñang sôû höõu.  Neáu toâi phaûi ñaùnh giaù cuoäc ñôøi cuûa moät ngöôøi naøo ñoù, toâi seõ ñaùnh giaù hoï baèng chính traïng thaùi taâm cuûa hoï.  Neáu hoï laø nhöõng ngöôøi töø aùi, nhaân haäu vaø bieát ñuû, vaø neáu taâm cuûa hoï an laïc vaø trong saùng, hoï seõ soáng moät cuoäc ñôøi toát ñeïp.  Vì vaäy, cuoäc soáng laø söï phaûn aùnh caùc traïng thaùi taâm cuûa baïn, cuoäc ñôøi baïn thaønh coâng hay thaát baïi laø tuøy thuoäc vaøo traïng thaùi taâm cuûa baïn, chöù khoâng phaûi nhöõng gì baïn ñang coù.

 Coù moät ngöôøi ñeán hoûi toâi veà söï thaønh coâng trong cuoäc soáng.  Anh ta laøm vieäc raát chaêm chæ ñeå ñöôïc thaêng quan tieán chöùc.  Anh ta ñaùnh giaù cuoäc ñôøi mình baèng söï thaêng tieán trong söï nghieäp vaø anh ta vaãn coøn tieáp tuïc phaán ñaáu ñeå ñöôïc boå nhieäm leân moät chöùc vuï cao hôn.  Anh ta ñang nghó ñeán vieäc ñi hoïc theâm ñeå laáy moät caùi baèng nöõa ñeå ñöôïc thaêng chöùc.   Toâi hoûi anh ta taïi sao anh laïi muoán ñöôïc thaêng chöùc, vaø anh ta noùi raèng neáu ñöôïc thaêng chöùc thì anh ta seõ höôûng ñöôïc löông cao hôn.  “Theá taïi sao anh laïi muoán löông cao?” , toâi hoûi, “Ñeå coù nhieàu tieàn hôn vaø mua moät caên nhaø to hôn, moät chieác xe ñeïp hôn”.  Toâi hoûi tieáp taïi sao anh laïi muoán coù moät chieác xe ñeïp hôn, moät caên nhaø to hôn.  “Khi ñoù toâi seõ thaáy maõn nguyeän vaø töï cho mình laø moät ngöôøi thaønh ñaït, va ñieàu ñoù seõ laøm cho toâi caûm thaáy haïnh phuùc.”

 Toâi noùi, “Ñeán moät ngaøy naøo ñoù, löng coøng söùc kieät, anh phaûi döøng laïi khoâng coøn laøm ñöôïc nhöõng gì mình ñang laøm nöõa; lieäu luùc ñoù anh coù nghó laø cuoäc ñôøi anh ñaõ thaát baïi khoâng?  Söï thaønh ñaït cuûa anh seõ keùo daøi ñöôïc bao laâu?  Trong moät soá naêm naøo ñoù anh coù theå caûm thaáy mình laø ngöôøi thaønh ñaït, roài sau ñoù laïi quay veà vôùi thaát baïi!  Chöøng naøo anh coøn töï caân ño ñong ñeám cuoäc ñôøi mình baèng nhöõng gì mình coù, chöøng ñoù anh vaãn coøn luoân luoân lo sôï moät ngaøy naøo ñoù mình seõ laïi thaát baïi.”

   Roài anh ta noùi: “OÀ, ñuùng theá, toâi seõ nghó laïi quùa khöù cuûa mình vaø veà nhöõng gì mình ñaõ ñaït ñöôïc vaø ñieàu ñoù seõ laøm cho toâi caûm thaáy haïnh phuùc.”

   Ñoù laø moät aûo töôûng.  Haïnh phuùc ñích thöïc ñeán töø nhöõng gì mình ñang laø baây giôø, chöù khoâng phaûi töø nhöõng gì mình ñaõ laø .

   Haàu heát chuùng ta ñeàu ñi qua cuoäc ñôøi vôùi moät suy nghó raèng “Toâi ñaõ nhö theá naøy” . . . “Toâi ñaõ nhö theá kia” . . .  Toâi thöôøng hoûi nhöõng ngöôøi môùi ñeán: “Anh laø ai?”  ñeå muoán bieát teân hoï cuûa hoï.  Nhöng moät ngöôøi, thay vì cho toâi bieát teân cuûa oâng ta, laïi traû lôøi raèng “Toâi laø Boä Tröôûng”.   Taát caû nhöõng ñieàu toâi muoán bieát laø teân cuûa oâng ta, chöù khoâng phaûi laø oâng ta ñang laøm caùi gì. OÂâng ta quùa quan taâm tôùi vieäc mình laø ai ñeán noãi khoâng theå hieåu ñöôïc caâu hoûi cuûa toâi.  Nhìn vaøo oâng ta, toâi coù theå nhaän thaáy roõ: oâng ta raát sôï moïi ngöôøi khoâng vò neå, khoâng kính troïng mình bôûi vì mình laø ngöôøi coù ñiaï vò nhö theá.

   Chöøng naøo coøn baùm víu vaøo mình ñaõ laø, ñang laø caùi gì, chöøng ñoù baïn vaãn coøn coù caûm giaùc khoâng an toaøn.

   Söï an loøng chæ ñeán thöïc söï töø vieäc maõn nguyeän vôùi thöïc teá mình laø ai, chöù khoâng phaûi mình laø caùi gì.

   Neáu baïn laø ngöôøi an laïc vaø traàm tónh, töø aùi vaø bi maãn, chaùnh nieäm vaø minh trieát, baïn coù theå raát maõn nguyeän vôùi baûn thaân mình vaø duø moïi ngöôøi coù coi troïng, coù ñaùnh giaù cao baïn hay khoâng, ñoái vôùi baïn cuõng chaúng thaønh vaán ñeà.  Söï maõn nguyeän cuûa baïn ñöôïc theå hieän trong caùch baïn soáng cuoäc ñôøi mình, baïn seõ khoâng coøn sôï ngöôøi khaùc khoâng kính troïng bôûi vì baïn khoâng coù ñòa vò cao nöõa.  Chöøng naøo chuùng ta coøn baùm víu vaøo ñòa vò hay chöùc vuï cuûa mình, chöøng ñoù chuùng ta vaãn coøn phaûi soáng trong noãi lo sôï vaø baát an.   Cuoäc ñôøi laømoät söï phaûn aûnh caùc traïng thaùi taâm cuûa chuùng ta, vì theá vieäc chuùng ta laø ai, ñieàu ñoù phuï thuoäc vaøo traïng thaùi taâm cuûa chính chuùng ta.

  Baây giôø chuùng ta haõy quay laïi vôùi thieàn.  Trong thieàn Vipassanaø, chuùng ta chuù yù vaøo nhöõng gì ñang dieãn ra ngay trong hieän taïi, khoâng phaûi trong quùa khöù.  Chuùng ta chuù yù vaøo nhöõng gì ñang dieãn ra trong hieän taïi, song quaù khöù vöøa qua ngay töùc thì cuõng coù theå ñöôïc goäp vaøo trong hieän taïi.  Chaúng haïn, neáu toâi ñaùnh vaøo caùi chuoâng naøy, khoâng, toâi vaãn chöa ñaùnh; baây giôø toâi chuaån bò ñaùnh, vì vaäy noù vaãn coøn ôû trong töông lai.  Baây giôø chuùng ta khoâng theå quan saùt ñöôïc tieáng chuoâng naøy bôûi vì noù khoâng toàn taïi.  Vì vaäy, khi baïn nghó: “Thaày ñang chuaån bò ñaùnh vaø noù seõ phaùt ra moät tieáng chuoâng.”  Ñoù chæ laø moät yù nghó , noù khoâng phaûi laø söï quan saùt, ñoù khoâng phaûi laø thieàn Vipassanaø.

   Baây giôø toâi ñaùnh chuoâng, baïn nghe thaáy tieáng chuoâng vaø chuù yù tôùi noù, “Nghe”, ñaây laø moät aâm thanh.  Baïn cuõng coù theå chuù yù tôùi tính chaát cuûa tieáng chuoâng, töø töø noù trôû neân nhoû daàn nhoû daàn roài taét haún. Baïn khoâng coøn nghe thaáy gì nöõa.  Vaäy vaøo luùc baïn nghe tieáng chuoâng, baïn coù theå chuù yù vaøo tieáng chuoâng vaø baïn cuõng coù theå chuù yù vaøo taâm nghe tieáng chuoâng ñoù nöõa, “nghe”.  Nghe nghóa laø taâm nghe (nhó thöùc).  Taâm nghe tieáng chuoâng naøy sanh khôûi bôûi vì coù tieáng chuoâng, khoâng coù tieáng chuoâng seõ khoâng theå coù taâm nghe ñoù.

  Phaûi coù caùi “ñoái töôïng” naøy (töùc tieáng chuoâng) hieän höõu ñeå cho nhó thöùc sanh khôûi.  Khi baïn quaùn saùt taâm nghe naøy, töùc laø baïn ñang quaùn saùt thöù cuaån (vinnaøna – kkhandha).  Chuùng ta bieát raèng taâm “bieát ñoái töôïng” seõ khoâng theå sanh khôûi neáu khoâng coù “ñoái töôïng”.  Tieáng ñoäng naøy laø nhaân cuûa taâm nghe naøy, chuùng ta coù theå thaáy ñöôïc moái quan heä nhaân quûa giöõa chuùng vôùi nhau vaø nhaân naøy cuõng chính laø söï sanh khôûi (samudaya).

   Samudaya coù hai nghóa:  sanh khôûi vaø nguyeân nhaân.  Ño ñoù Thaùnh Ñeá thöù hai ñöôïc goïi laø dukkha samudaya sacca, söï thaät veà nguyeân nhaân cuûa khoå, hay laø Taäp Ñeá.   Ño ñoù, aâm thanh naøy laø nhaân cuûa taâm nghe naøy.  Chuùng thöôøng xuyeân song haønh vôùi nhau, caí naøy laø nhaân cho caùi kia, chuùng ta khoâng nghó “caùi naøy xaûy ra tröôùc roài caùi kia xaûy ra sau”.   Trong thöïc teá, chuùng dieãn ra ñoàng thôøi, khi coù tieáng ñoäng ôû ñoù thì cuõng coù taâm nghe; khi khoâng coù tieáng ñoäng thì khoâng coøn taâm nghe aáy nöõa. [1]

    Ñoâi khi, chæ trong cuøng moät laàn nhaän bieát, khi taâm hoaït ñoäng raát nhanh, chuùng ta coù theå thaáy ñöôïc caû hai cuøng moät luùc.  Trong cuøng moät söï nhaän bieát coù haøng loaït taâm chaùnh nieäm, thöïc ra ngay chæ trong moät giaây cuõng coù theå coù voâ soá taâm.  Caùi thaáy saùng suoát trôû neân maïnh meõ ñeán möùc chæ trong moät söï nhaän bieát, baïn coù theå hieåu ñöôïc raát nhieàu ñieàu.  Khi chöùng nghieäm ñöôïc ñieàu naøy, baïn seõ bieát ñöôïc noù ñaùng kinh ngaïc ñeán theá naøo.  Khoâng heà suy nghó veà baát cöù ñieàu gì, chæ trong moät caùi thaáy, baïn coù theå hieåu bieát ñöôïc raát nhieàu.

    Khi baïn nhaän bieát ñöôïc taâm bieát tieáng ñoäng thì ñoàng thôøi baïn cuõng yù thöùc ñöôïc veà tieáng ñoäng ñoù, baïn khoâng theå taùch rôøi hai caùi naøy ra ñöôïc.  Ñoâi luùc, khi baïn chuù yù tôùi tieáng ñoäng, baïn coù theå quaùn chieáu ñöôïc moät söï kieän thöïc teá laø: bôûi vì coù tieáng ñoäng naøy neân môùi coù caùi nghe, khoâng coù tieáng ñoäng seõ khoâng theå coù söï nghe xaûy ra.

    Maëc duø khi nghó veà ñieàu naøy, noù raát hieån nhieân, raát roõ raøng vaø baïn coù theå hieåu ngay ñöôïc ñieàu ñoù, nhöng khi ñaõ thöïc söï thaáy ñöôïc caùi taâm bieát sanh khôûi ngay trong hieän taïi, baïn môùi thöïc söï bieát raèng: bôûi vì coù tieáng ñoäng naøy, neân môùi coù caùi taâm bieát naøy sanh khôûi.  Baïn bieát raèng ñaây chính laø moät ñieàu gì ñoù raát môùi meû maø baïn vöøa môùi chöùng nghieäm ñöôïc.

    Thieàn khoâng phaûi laø ñeå thaáy cho ñöôïc nhöõng ñieàu chöa heà thaáy tröôùc kia; maø thieàn chính laø ñeå thaáy cuõng chính nhöõng hieän töôïng ñoù nhöng theo moät caùch khaùc.  Noù laø moät caùch thaáy hoaøn toaøn môùi.

    Taát caû moïi ngöôøi ñeàu bieát raèng bôûi vì coù tieáng ñoäng neân môùi coù caùi nghe, nhöng ñoù chæ laø bieát treân beà maët suy nghó.  Chuùng ta coù caûm töôûng raèng coù moät ngöôøi naøo ñoù hieän dieän ôû ñaáy ñeå nghe tieáng ñoäng, nhöng trong thieàn, khi ñieàu naøy dieãn ra chuùng ta bieát raèng taâm nghe naøy chæ ñang dieãn ra trong hieän taïi, vaø noù xuaát hieän bôûi vì coù tieáng ñoäng.  Baïn nhaän bieát taâm nghe naøy nhö moät ñieàu gì ñoù hoaøn toaøn môùi.

    Khi chuùng ta coù theå thaáy ñöôïc caùc hieän töôïng nhö moät caùi gì hoaøn toaøn môùi chæ môùi xuaát hieän trong hieän taïi, chæ khi aáy chuùng ta môùi coù theå thaáy ñöôïc thöïc taïi.  Ñieàu naøy dieãn ra trong thieàn Vipassana, baïn thaáy ñöôïc taâm ñoù sanh khôûi ngay trong hieän taïi bôûi vì coù ñoái töôïng naøy hieän höõu, vaø chuùng ta cuõng bieát raèng bôûi vì coù ñoái töôïng naøy hieän höõu neân môùi coù taâm bieát naøy xuaát hieän.  Ñoù laø thuoäc tính sanh khôûi.  Chuùng ta cuõng coù theå thaáy ñöôïc tieáng ñoäng sanh vaø dieät; sanh laø samudaya vaø dieät laø vaya.

   Chuùng ta coù theå hieåu cuøng moät phaùp ñoù theo raát nhieàu caùch khaùc nhau.  Ñöùc Phaät noùi:

  “Vò aáy soáng quaùn tính sanh khôûi, vò aáy soáng quaùn tính dieät taän cuûa caùc phaùp.”

                  Kinh Ñaïi Nieäm Xöù, Tröôøng Boä Kinh

    Vaya cuõng coù nghóa laø nirodha (dieät taän).  Nguyeân töø naøy coù nhieàu töø ñoàng nghóa: Samudaya (sanh khôûi) cuõng coù nghóa laø nibbati- lakkhana.   Vaya cuõng coù nghóa laø viparinaøma-lakkhana vaø cuõng coù nghóa laø nirodha (dieät taän).  Töø nirodha (dieät taän) naøy cuõng ñöôïc söû duïng trong 12 nhaân duyeân cuûa Phaùp Duyeân Khôûi: Avijjaø-paccayaø sankhaøra (voâ minh duyeân haønh) coù theå dieãn taû theo caùch khaùc laø: avijjaø tveva asesaviraøga-nirodha; sankhaøra-nirodho (caùc haønh dieät do hoaøn toaøn ly duïc vaø dieät taän voâ minh).  Ôû ñaây coù söû duïng töø dieät taän laø nirodha.  Do ñoù, khi coù voâ minh (avijjaø) laø coù haønh (sankharaø).

    Chuùng ta laêng xaêng taïo taùc, laøm bao nhieâu thöù vieäc treân ñôøi laø bôûi vì chuùng ta khoâng thöïc söï thaáu hieåu ñöôïc thöïc taïi chaân ñeá (hay thöïc taïi tuyeät ñoái).  Chuùng ta cöù nghó raèng khi chuùng ta laøm nhöõng coâng vieäc ñoù, noù seõ laøm chuùng ta ñöôïc haïnh phuùc, vaø neáu khoâng laøm thì chuùng ta seõ khoâng haïnh phuùc.

    ÔÛ ñoù luoân luoân coù maët cuûa ‘caùi toâi”.  Nhöng khi chuùng ta thöïc söï nhaän chaân ra raèng: khoâng coù caùi gì laø “caùi toâi” thöïc söï, maø chæ coù nhöõng tieán trình taâm lyù vaø vaät lyù (danh vaø saéc), khi ñoù tri kieán cuûa chuùng ta seõ thay ñoåi.  Khi voâ minh ñaõ hoaøn toaøn bò taän dieät thì ngay caû nhöõng vieäc thieän chuùng ta laøm cuõng khoâng coøn taïo nghieäp nöõa, vaø bôûi vì khoâng coøn taïo nghieäp neân cuõng khoâng coù quûa baùo vaø khoâng coù haønh (sankhaøra) naøo ñöôïc taïo ra nöõa.  Chuoãi xích ñaõ bò phaù tung, sankhaøra nirodha, sankhaøra nirodho (thöùc dieät do haønh dieät).

    Khi taùi sanh, taâm ñaàu tieân cuûa ñôøi soáng môùi sanh khôûi bôûi vì coù haønh (sankhaøra), maø trong tröôøng hôïp naøy thì chính laø nghieäp (khamma).  Bôûi vì do nghieäp löïc thuùc ñaåy neân coù taâm taùi sanh vaø taâm naøy ñöôïc goïi laø thöùc (vinnaøna).  Neáu khoâng coù haønh thì seõ khoâng coù nghieäp ñöa ñi taùi sanh; vì vaäy cuõng khoâng heà coù söï taùi sanh nöõa.  Do ñoù, sankhaøra nirodha, vinnaøna nirodho.  Vinnaøna nirodho, naøma-ruøpa nirodho (do duyeân haønh dieät neân thöùc dieät, do duyeân thöùc dieät neân danh saéc dieät).  Neáu khoâng coù taâm taùi sanh thì cuõng khoâng coù tieán trình taâm-vaät lyù ñi theo noù.  Neáu caùi naøy dieät thì caùi kia cuõng dieät, noù cöù tieáp dieãn lieân tuïc nhö theá.

   Naøma-ruøpa nirodha, phassa nirodho (do duyeân danh saéc dieät neân xuùc dieät): neáu khoâng coøn tieán trình thaân taâm tieáp dieãn, seõ khoâng theå coù söï tieáp xuùc giöõa caên traàn, thöùc (giaùc quan vaø ñoái töôïng beân ngoaøi) nöõa.

   Ñieàu ngöôïc laïi laø, bôûi vì coù tieán trình taâm-vaät lyù tieáp dieãn, neân coù söï tieáp xuùc vôùi caùc ñoái töôïng giaùc quan.  Phassa- samudaøya, vedanaø-samudayo, phassa nirodha, vedanaø-nirodho (do duyeân xuùc neân thoï sanh khôûi, do duyeân xuùc dieät neân thoï dieät), bôûi vì coù söï xuùc chaïm neân coù caûm thoï laïc, khoå hoaëc xaû (trung tính).  Neáu khoâng coù xuùc seõ khoâng coøn thoï laïc, thoï khoå hoaëc thoï xaû nöõa.

   ÔÛ moät giai ñoaïn trong thieàn Vipassanaø, baïn seõ thaáy ñöôïc ñieàu naøy raát roõ raøng, ñoâi khi chæ moät suy nghó ngaén nguûi thoaùng qua hoaëc coù luùc thaäm chí khoâng heà coù moät suy nghó naøo vaø baïn chôït hieåu raát roõ ñieàu naøy.  Baïn coù theå thaáy ñöôïc chaân lyù ñoù moät caùch voâ cuøng roõ raøng.

   Vedaøna-nirodhaø, tanhaø-nirodho (do duyeân thoï dieät neân aùi dieät):  neáu khoâng coù baát cöù loaïi caûm thoï naøo khôûi leân thì cuõng khoâng theå coù tham aùi vôùi baát cöù caùi gì nöõa.  Khi chuùng ta caûm thaáy thích thuù hay khoâng thích thuù caùi gì ñoù, chuùng ta caûm nhaän ñöôïc ñieàu ñoù bôûi vì coù caûm thoï, bôûi vì coù söï höôûng thuï neân thaùm aùi caøng gia taêng.  Khi thaáy thích, chuùng ta muoán coù noù nhieàu hôn nöõa, vaø khi khoâng thích thì chuùng ta khoâng muoán noù nöõa, chuùng ta muoán thay theá noù baèng moät caùi gì ñoù chuùng ta thích.

   Caûm thoï höôùng taâm chuùng ta tôùi tham aùi lôùn hôn.  Khi coù caûm thoï trung tính (khoâng khoå khoâng laïc) , chuùng ta khoâng thích noù vaø mong muoán coù ñieàu gì ñoù thích thuù, ñaùng öa, mong muoán coù moät caùi gì ñoù mang laïi cho chuùng ta nhöõng caûm xuùc maïnh, maø ñoù chính laø taâm tham aùi maïnh meõ hôn nöõa.   Moãi khi coù tham aùi sanh khôûi, chuùng ta coù theå thaáy raèng noù sanh khôûi bôûi vì coù caûm thoï, neáu khoâng coù caûm thoï seõ khoâng theå coù chuùt tham aùi naøo nöõa.

   Caûm thoï chi phoái toaøn boä ñôøi soáng cuûa chuùng ta.  Caûm thoï chính laø nhaân toá thuùc ñaåy chuùng ta laøm moïi coâng vieäc naøy coâng vieäc kia, ñeå ñöôïc caûm thaáy thoaûi maùi, deã chòu.

   Khi thaáy ñöôïc ñieàu naøy moät caùch roõ raøng, noù seõ giuùp taâm chuùng ta trôû neân xaû ly hôn.  Chính söï xaû ly naøy laø töï do, giaûi thoaùt.  Xaû ly khieán taâm trôû neân saùng suoát hôn vaø mang laïi cho chuùng ta nhieàu töï do vaø giaûi thoaùt hôn.

   Caøng thaáy roõ caùch thöùc caûm thoï chi phoái taâm chuùng ta, chuùng ta caøng coù theå töï giaûi phoùng mình.  Ñaây chính laø choã maø chuoãi maéc xích 12 nhaân duyeân bò phaù vôõ vaø chuùng ta tìm ñöôïc loái thoaùt:  maéc xích giöõa Thoï (vedanaø) vaø Aùi (tanhaø).  Chuùng ta caûm nhaän caùc caûm thoï nhöng neáu khoâng ñeå noù trôû thaønh tham aùi (tanhaø) thì chuùng ta coù theå thoaùt ra khoûi noù.  Nhöng neáu chuùng ta ñeå noù tieán trieån tieáp trôû thaønh tham aùi, khi ñoù tham aùi seõ ngaøy caøng tích tuï theâm nhieàu söùc maïnh, ngaøy caøng coù theå theâm ñoäng löïc hôn nöõa.

   Luùc ñoù tham aùi (tanhaø) seõ trôû thaønh Thuû (upaødaøna) baùm giöõ, chaáp thuû – töùc laø tham aùi ôû möùc ñoä raát maïnh.  Tanhaø laø tham aùi ôû möùc ñoä bình thuôøng; Thuû (upaødaøna) laø tham aùi maõnh lieät.  Khi coù tham aùi hieän höõu, baïn caûm thaáy laø “Toâi muoán coù caùi ñoù”, khi ñaõ trôû thaønh thuû (upaødaøna), baïn seõ caûm thaáy laø mình khoâng theå soáng thieáu caùi ñoù ñöôïc.  Baïn seõ laøm gì khi caûm thaáy laø khoâng coù noù laø mình khoâng theå soáng ñöôïc?  Baïn seõ laøm baát cöù ñieàu gì ñeå coù ñöôïc noù.  Thuû (upaødaøna)  seõ daãn ñeán Höõu (bhava).  Ôû ñaây chöõ Bhava coù hai nghóa: moät nghóa laø nghieäp (kamma), vaø moät nghóa laø “moät kieáp soáng môùi”.  Chöõ Bhava trong 12 nhaân duyeân nghóa laø nghieäp bôûi vì khi chaáp giöõ moät taâm tham aùi maõnh lieät nhö theá, baïn seõ khoâng ngöøng suy nghó veà noù, noùi veà noù vaø laøm vieäc naøy vieäc kia vì noù, chính ñieàu naøy seõ taïo thaønh nghieäp.  Nghieäp (kamma) seõ ñöa tôùi sanh (jaøti) bôûi vì coù nghieäp neân seõ coù moät kieáp soáng khaùc tieáp theo nöõa.

   Voâ Minh > Haønh > Thöùc > Danh Saéc > Luïc Nhaäp > Xuùc > Thoï > Aùi > Thuû > Höõu > Sanh > Laõo Töû > Voâ Minh (trôû laïi voøng troøn tieáp noái maõi maõi nhö treân).

    Chuoãi nhaân duyeân naøy cöù tieáp dieãn maõi nhö theá. Trong khi thöïc haønh, coù luùc chuùng ta nhìn thaáy ñöôïc moät ñoaïn naøo ñoù, luùc khaùc laïi thaáy ñöôïc moät ñoaïn khaùc, song haàu heát chuùng ta baét ñaàu thaáy ñöôïc maéc xích giöõa thoï (vedanaø) vaø aùi (tanhaø) roõ hôn caû.  sau naøy, trong quaù trình thöïc haønh, khi nieäm vaø ñònh ñaõ raát maïnh, chuùng ta coù theå kinh nghieäm ñöôïc xuùc (phassa) , taâm xuùc chaïm vôùi ñoái töôïng (hoaëc ñeà muïc) , söï xuùc chaïm trôû neân roõ raøng vaø maïnh meõ.  Thoâng thöôøng chuùng ta khoâng kinh nghieäm ñöôïc söï xuùc chaïm naøy bôûi vì thoï (vedanaø) ñaõ xuaát hieän ngay laäp töùc, cuøng vôùi caûm giaùc thuï höôûng caûm thoï ñoù.

   Do vaäy khi chaùnh nieäm trôû neân raát maïnh meõ, thay vì tieáp tuïc lao theo tieán trình cuûa tham aùi, chuùng ta döøng laïi ôû ñoù vaø quaùn saùt ñoái töôïng.  Ôû trong tieán trình cuûa caùc traïng thaùi taâm thoâng thöôøng, chuùng ta vaãn tieáp nhaän ñoái töôïng, xaùc ñònh noù vaø chuùng ta höôûng thuï noù.

   Trong thieàn taäp, chuùng ta tieáp nhaän ñoái töôïng , nhaän bieát ñöôïc noù moät caùch roõ raøng nhöng chuùng ta khoâng lao vaøo höôûng thuï noù. Thay vì haïnh phuùc hay ñau khoå vì noù, chuùng ta chæ döøng laïi ôû ngay taïi ñoù vaø chæ quan saùt noù maø thoâi.

   Chuùng ta thaáy noù sanh khôûi roài dieät maát, khoâng coù gì ñeå maø phaûi haïnh phuùc hay ñau khoå vì noù caû.  Khi ñieàu naøy xaûy ra, tieán trình seõ döøng laïi taïi phasssa – xuùc:  chæ coù söï xuùc chaïm, tieáp xuùc maø khoâng phaûn öùng laïi.

    Chuùng ta khoâng nhìn noù nhö laø toát hay xaáu, khoâng coøn söï phaân bieät naøo nöõa cuõng khoâng heà mong muoán noù phaûi khaùc ñi.  Söï quaùn saùt trôû neân raát saùng suoát, roõ raøng, vì theá cuõng khoâng suy nghó raèng noù phaûi khaùc ñi theo baát cöù caùch naøo, taâm chæ ñôn thuaàn quaùn saùt noù, khoâng phaân bieät, duø baát keå noù laø nhö theá naøo.

    Phassa-samudayaø, vedanaø-samudayo: phassa-nirodhaø vedanaø-nirodho:  xuùc sanh thoï, xuùc dieät thì thoï dieät, ñaây laø maéc xích cöïc kyø quan troïng.  Töø vedanaø-samudayaø, tanhaø-samudayo; thoï sanh aùi ñeán vedanaø-nirodhaø, tanhaø-nirodho: thoï dieät thì aùi dieät.  Khi thaáy ñöôïc nhöõng moái lieân keát nhö theá, chuùng ta seõ thaáy ñöôïc nhaân sanh vaø nhaân dieät cuûa noù, thaáy ñöôïc caû hai: thaáy noù sanh leân vaø thaáy noù dieät taän.  Thaáy ñöôïc nguyeân nhaân noù sanh khôûi vaø thaáy ñöôïc nguyeân nhaân noù dieät maát.  Taát caû nhöõng ñieàu naøy coù nghóa laø baïn ñaõ thaáy ñöôïc phaùp sanh vaø phaùp dieät.